Εποχή του λίθου
Η εποχή του λίθου (Stone Age) αποτελεί την αρχαιότερη και μεγαλύτερη σε διάρκεια περίοδο της ανθρώπινης προϊστορίας, καλύπτοντας πάνω από το 99% της τεχνολογικής ιστορίας του ανθρώπου, από περίπου 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν μέχρι τα τέλη της τελευταίας παγετώδους περιόδου γύρω στα 10.000 χρόνια πριν[1]. Αυτή η εποχή χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία λίθινων εργαλείων, αλλά και από σταδιακές εξελίξεις στην ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως η χρήση φωτιάς, η δημιουργία συμβολικών αντικειμένων και η προσαρμογή σε ποικίλα περιβάλλοντα. Η Αφρική, ως λίκνο του Homo sapiens, παίζει κεντρικό ρόλο στην κατανόηση αυτής της περιόδου, με ευρήματα που δείχνουν πρώιμες καινοτομίες σε τεχνολογίες και πολιτισμούς [2]. Η εποχή του λίθου διαιρείται παραδοσιακά σε Παλαιολιθική, Μεσολιθική και Νεολιθική, με περιφερειακές διακυμάνσεις λόγω κλιματικών και οικολογικών παραγόντων[3].
Η παλαιολιθική εποχή
Η παλαιολιθική, ή παλαιά λίθινη εποχή, εκτείνεται από 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν μέχρι περίπου 10.000-12.000 χρόνια πριν και υποδιαιρείται σε Παλαιότερη, Μέση και Νεότερη φάση. Στην Παλαιότερη Παλαιολιθική, η Ολντοβάν τεχνολογία, που χαρακτηρίζεται από απλά πυρήνες και νιφάδες από λίθους, εμφανίζεται γύρω στα 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν στην Αφρική, συνδεόμενη με πρώιμες ανθρωπίδες όπως ο Homo habilis[4]. Αυτά τα εργαλεία χρησιμοποιούνταν για κοπή κρέατος και επεξεργασία οστών, δείχνοντας πρώιμες στρατηγικές επιβίωσης. Ακολουθεί η Αχελαία φάση, από 1,7 εκατομμύρια χρόνια πριν, με μεγάλα διπρόσωπα εργαλεία όπως χειροπελέκεις, συνδεόμενα με τον Homo erectus και εξάπλωση εκτός Αφρικής[5].
Η μέση παλαιολιθική (MSA στην Αφρική, περίπου 300.000-30.000 χρόνια πριν) σηματοδοτεί σημαντικές καινοτομίες. Σε αρχαιολογικές θέσεις όπως το σπήλαιο Πάνγκα για Σαϊντί (Panga ya Saidi) στην Ανατολική Αφρική, ευρήματα από 78.000 χρόνια πριν δείχνουν χρήση τεχνικής Λεβαλλουά για παραγωγή νιφάδων, καθώς και συμβολικά αντικείμενα όπως χάντρες από κογχύλια του Κώνου[6]. Στη Δυτική Αφρική, τεχνολογίες της μέσης παλαιολιθικής εμφανίζονται από το Μέσο Πλειστόκαινο, με πυρήνες και νιφάδες σε θέσεις όπως η Ασοκροχώνα (Asokrochona) (περίπου 20.000-13.000 χρόνια πριν), δείχνοντας ποικιλία λόγω οικολογικών ζωνών[7]. Σε τροπικά περιβάλλοντα όπως το Καρόνγκα (Karonga) στο Μαλάουι, θέσεις της μέσης παλαιολιθικής σε αλλουβιακές πεδιάδες χρονολογούνται 47.000-30.000 χρόνια πριν, με εστίαση σε τοπικά υλικά και επαναλαμβανόμενες κατοικήσεις[8]. Η νεότερη παλαιολιθική (περίπου 40.000-10.000 χρόνια πριν) χαρακτηρίζεται από λεπίδες, οστέινα εργαλεία και τέχνη, όπως σπηλαιογραφίες, συνδεόμενη με σύγχρονους ανθρώπους[9].
| Περίοδος | Χρονολόγηση (χρόνια πριν) | Κύρια Χαρακτηριστικά | Παραδειγματικές θέσεις |
|---|---|---|---|
| παλαιότερη παλαιολιθική | 2.600.000 – 250.000 | Ολντοβάν και Αχελαία εργαλεία | Ολντουβάι, Αφρική [10] |
| Μέση Παλαιολιθική | 300.000 – 30.000 | Τεχνική Λεβαλλουά, συμβολικά αντικείμενα | Πάνγκα για Σαϊντί [11] |
| Νεότερη Παλαιολιθική | 40.000 – 10.000 | Λεπίδες, τέχνη | Ευρωπαϊκά σπήλαια, Αφρική [12] |
Η μεσολιθική εποχή
Η μεσολιθική, ή μέση λίθινη εποχή, είναι μεταβατική φάση από την παλαιολιθική στη νεολιθική, περίπου 12.000-6.000 χρόνια πριν, ανάλογα με την περιοχή. Χαρακτηρίζεται από μικρολιθικά εργαλεία, προσαρμογή σε μεταπαγετώδεις συνθήκες και εντατική εκμετάλλευση πόρων [13]. Στην Αφρική, η ύστερη εποχή του λίθου (LSA) αντιστοιχεί, με θέσεις όπως η βραχοσκεπή Σουμ Λάκα (Shum Laka) στο Καμερούν (32.000-11.000 χρόνια πριν), όπου βρέθηκαν εργαλεία και ενδείξεις δασικών προσαρμογών[14]. Σε τροπικά περιβάλλοντα, όπως η Δυτική Αφρική, η μεσολιθική δείχνει ποικιλία, με μακρολιθικές και μικρολιθικές παραδόσεις, και πρώιμη χρήση κεραμεικής γύρω στα 9.400 χρόνια πριν στο Ουνζούγκου (Ounjougou) του Μαλί[15].
Στην Ευρώπη και άλλες περιοχές, η μεσολιθική συνδέεται με κυνηγούς-συλλέκτες που χρησιμοποιούσαν τόξα και βέλη, με ευρήματα όπως στο Σταρ Καρρ (Star Carr00 της Αγγλίας, υποδεικνύοντας κοινωνικές και περιβαλλοντικές αλλαγές [16]. Οι κλιματικές μεταβολές, όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, οδήγησαν σε νέες στρατηγικές, με έμφαση πλάον στους υδρόβιους πόρους[17]. Η μετάβαση στη νεολιθική δεν ήταν απότομη, αλλά σταδιακή, με υβριδικές πρακτικές σε ορισμένες περιοχές.
Η νεολιθική εποχή
Η νεολιθική, ή νέα λίθινη εποχή, ξεκινά γύρω στα 10.000-12.000 χρόνια πριν και σηματοδοτεί τη μετάβαση από κυνηγετικές σε γεωργία|αγροτικές κοινωνίες. Χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν γεωργία, εξημέρωση ζώων, μόνιμους οικισμούς και κεραμεική[18]. Στη Μέση Ανατολή και Αφρική, η Νεολιθική εμφανίζεται νωρίς, με θέσεις όπως το Μπουρζαχόμ (Burzahom) στο Κασμίρ, δείχνοντας νεολιθική κουλτούρα με γυαλισμένα εργαλεία και ταφές[19]. Στη Δυτική Αφρική, η νεολιθική συνδέεται με τον πολιτισμό Κιντάμπο (Kintampo) (περίπου 3.500 χρόνια πριν), με ξέστρες, κεραμεική και ενδείξεις καλλιέργειας[20].
Στη Σκωτία και Βρετανία η νεολιθική διαρκεί πάνω από 1.500 χρόνια, με μεγαλιθικούς τάφους και οικισμούς, δείχνοντας κοινωνική οργάνωση[21]. Περιβαλλοντικές αλλαγές, όπως υγρές περίοδοι, ευνοούσαν την εξάπλωση, ωστόσο υπήρξαν και ππερίοδοι ξηρασιών[22]. Η νεολιθική οδήγησε σε αύξηση πληθυσμών και πολιτιστικές καινοτομίες, θέτοντας βάσεις για μεταγενέστερες εποχές.
Η εποχή του λίθου αντανακλά την ανθρώπινη προσαρμοστικότητα, με εξελίξεις από απλές τεχνολογίες σε σύνθετες κοινωνίες. Οι περιβαλλοντικές αλλαγές, όπως παγετώδεις κύκλοι, επηρέασαν τις μετακινήσεις και τις καινοτομίες, ιδιαίτερα στην Αφρική[23]. Μελλοντική έρευνα, με πολυεπιστημονικές προσεγγίσεις, θα εμπλουτίσει την κατανόηση, εστιάζοντας σε αρχαιολογικές θέσεις και χρονολογήσεις[24].
| Περίοδος | Κύριες Καινοτομίες | Περιφερειακά Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Μεσολιθική | Μικρολιθικά εργαλεία, κεραμική | Σουμ Λάκα, Καμερούν[25] |
| Νεολιθική | Γεωργία, οικισμοί | Μπουρζαχόμ (Burzahom), Κασμίρ[26] |
Παραπομπές
- ↑ Beyin 2023, 4.
- ↑ Shipton 2018, 1.
- ↑ Scerri 2017, 3.
- ↑ Beyin 2023, 5.
- ↑ Scerri 2017, 18.
- ↑ Shipton 2018, 3.
- ↑ Scerri 2017, 21.
- ↑ Wright 2016, 10.
- ↑ Beyin 2023, 12.
- ↑ Beyin 2023, 5.
- ↑ Shipton 2018, 3.
- ↑ Beyin 2023, 12.
- ↑ Scerri 2017, 26.
- ↑ Scerri 2017, 27.
- ↑ Scerri 2017, 28.
- ↑ Beyin 2023, p.13.
- ↑ Wright 2016, 12.
- ↑ Beyin 2023, 14.
- ↑ Rollefson 2008, 1.
- ↑ Scerri 2017, 29.
- ↑ Neolithic Panel 2022, 1.
- ↑ Wright 2016, 11.
- ↑ Beyin 2023, p.25.
- ↑ Shipton 2018, 5.
- ↑ Scerri 2017, 27.
- ↑ Rollefson 2008, 1.
Βιβλιογραφία
- Beyin, A., Wright, D.K., Wilkins, J., Olszewski, D. (2023). Handbook of Pleistocene Archaeology of Africa. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-20290-2_1
- Neolithic Panel. (2022). The Neolithic. Scottish Archaeological Research Framework. https://scarf.scot/wp-content/uploads/sites/15/2022/04/03_Neolithic-1.pdf
- Rollefson, G. (2008). The Neolithic Period. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/291816650_The_Neolithic_period
- Scerri, E. (2017). The Stone Age Archaeology of West Africa. Oxford Research Archive. https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:1442d1c1-7f76-454d-97db-8fd52a4c6c1e
- Shipton, C. et al. (2018). 78,000-year-old record of Middle and Later Stone Age innovation. Nature Communications. https://doi.org/10.1038/s41467-018-04057-3
- Wright, D.K. et al. (2016). Approaches to Middle Stone Age landscape archaeology. Journal of Archaeological Science. https://doi.org/10.1016/j.jas.2016.08.001
