Μικρόλιθος
Ο μικρόλιθος (microlith) είναι μικρό λίθινο τέχνεργο, συνήθως σε γεωμετρικά σχήματα όπως τραπέζια, τρίγωνα ή μηνίσκους, που παράγονταν από λεπίδες πυριτόλιθου ή χαλαζία. [1] Η εμφάνισή τους χρονολογείται από τα 70.000 χρόνια ΠΠ στην Αφρική, ενώ εξαπλώθηκαν σε Ασία και Ευρώπη πριν από 30.000 χρόνια ΠΠ[2].
Στην Ευρώπη, κυριάρχησαν κατά τη μεσολιθική περίοδο (περίπου 10.000 ΠΠ) και η ποικιλία σχημάτων χρησιμοποιείται ως δείκτης πολιτισμικών διαφορών μεταξύ ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και πρώιμων γεωργών[3]. Η μικροποίηση των εργαλείων, όπως η συστηματική παραγωγή λεπίδων και μικρολίθων, χαρακτηρίζει πολλές βιομηχανίες της Ύστερης Πλειστοκαίνου, με το Λεβάντε να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα[4].
Αυτή η τάση προς μικρότερα εργαλεία προσέφερε πλεονεκτήματα όπως η καλύτερη εκμετάλλευση πρώτων υλών, η τυποποίηση και η δυνατότητα στερέωσης σε σύνθετα εργαλεία[5]. Σε περιοχές όπως η Σρι Λάνκα, οι μικρόλιθοι συνδέονται με προσαρμογές σε τροπικά περιβάλλοντα, με χρονολογήσεις από τα 40.000 ΠΠ[6].
Ορισμός και xαρακτηριστικά
Οι γεωμετρικοί μικρόλιθοι ορίζονται ως ειδικού τύπου λίθινα τέχνεργα, υποθετικά ως μέρη σύνθετων βελών, συνήθως σε σχήμα τραπεζίου, τριγώνου ή μηνίσκου[7]. Χαρακτηρίζονται από απότομη, αμβλύουσα περιθωριακή επανεπεξεργασία (blunting marginal retouch), σε μία ή περισσότερες πλευρές, αντίθετα ή δίπλα σε μη επεξεργασμένη πλευρά, συχνά με διπολική τεχνική[8]. Το μέγεθός τους κυμαίνεται από Σωβετέρια μικροτρίγωνα[9], έως μεγαλύτερα πλευρικά απολεπισμένα τεμάχια τύπου tranchet (λεπίδες tranchet) της πρώιμης νεολιθικής περιόδου[10] Στο Λεβάντε, οι μικρόλιθοι από την επιπαλαιολιθική περίοδο(24.000–11.600 βαθμ. ΠΠ) δείχνουν μικροποίηση, με λεπίδες μικρότερες από 3 εκατοστά[11]. Η ποικιλία μικρολιθικών σχημάτων, συμπεριλαμβανομένων των τραπεζοειδών, ορθογώνιων και άλλων γεωμετρικών μορφών που χαρακτηρίζουν τη Γεωμετρική Kebaran παράδοση[12], αντανακλά τεχνολογικές επιλογές.[13]. Στη Σρι Λάνκα Σρι Λάνκα (κυρίως στο Fa-Hien Lena, Batadomba-lena, Kitulgala Beli-lena) οι μικρόλιθοι από χαλαζία εμφανίζουν πολύ υψηλή συμμετρία, γεωμετρία ακριβούς καμπυλότητας (curvature) και σχήματα στα οποία η “χορδή” μιας καμπύλης έχει μετρήσιμη καμπυλότητα[14][15].
Τεχνικές κατασκευής
Η παραγωγή μικρολίθων βασιζόταν σε λεπίδες από πυριτόλιθο, με τεχνικές όπως η πίεση και η επανεπεξεργασία[16]. Στη Σρι Λάνκα, οι αρχαίοι τεχνίτες χρησιμοποιούσαν διπολική τεχνική (bipolar)σε αμόνι και σφυρί[17][18] Πειράματα αναπαραγωγής από ιβηρικούς τύπους δείχνουν χρήση πυριτόλιθου και πίεσης[19]. Στο Λεβάντε, η μικροποίηση περιελάμβανε συστηματική παραγωγή λεπίδων, με στερέωση σε ξύλινα στελέχη με θερμοπλαστική κόλλα[20]. Η γεωμετρική μορφομετρία (GMM)[21] αναλύει το σχήμα μέσω σημείων-ορόσημων (landmarks) και διαχωρίζει το σχήμα από το μέγεθος, επιτρέποντας την αφαίρεση ή τον έλεγχο της αλλομετρίας[22][23]. Πειράματα βελών δείχνουν στερέωση σε ευθεία, λοξή ή εγκάρσια θέση[24].
Τυπολογία
Λογχοειδής μικρόλιθος
Οι λογχοειδείς μικρόλιθοι είναι μικρόλιθοι επεξεργασμένοι ως ένα σημείο, συνήθως με πλάγια επεξεργασία. Είναι συνώνυμοι με τις «πλαγίως επεξεργασμένες αιχμές» της αγγλικής μεσολιθικής.
Μικρόλιθος μηνίσκος
Οι μηνίσκοι μικρόλιθοι είναι επεξεργασμένοι σε σχήμα ημισέληνου.
Τριγωνικός μικρόλιθος
Οι τριγωνικοί μικρόλιθοι, είναι μικρόλιθοι επεξεργασμένοι σε τριγωνικό σχήμα. Υποδιαιρούνται σε σκαληνά και ισοσκελή τρίγωνα.
Τραπεζοειδής μικρόλιθος
Οι τραπεζοειδείς μικρόλιθοι είναι μικρόλιθοι επεξεργασμένοι σε σχήμα τραπεζίου.
Ορθογώνιος μικρόλιθος
Οι ορθογώνιοι μικρόλιθοι είναι μικρόλιθοι επεξεργασμένοι σε ορθογώνιο σχήμα.
Ρομβοειδής μικρόλιθος
Οι ρομβοειδείς μικρόλιθοι είναι μικρόλιθοι επεξεργασμένοι σε ρομβοειδές σχήμα.
-
Μικροεργαλείο χάραξης -
Τραπεζοειδής -
Τριγωνικός -
Μηνίσκος
Ιστορική εξέλιξη
Στην Ευρώπη, η ποικιλία σχημάτων μικρολίθων χρησιμοποιείται ως πολιτισμικός δείκτης, με διαφορές μεταξύ Μεσολιθικών και Νεολιθικών ομάδων[25]. Στην Ιβηρική, από 9.000–8.000 ΠΠ, δείχνουν χρονικές αλλαγές[26]. Στη Σρι Λάνκα, στο Batadomba-lena, από >30.000 ΠΠ, δείχνουν διαφοροποίηση: από συμμετρικοί γίνονται ασύμμετροι[27]. Στο Λεβάντε, από τον γεωμετρικό πολιτισμό Kebaran (18.500–15.000 βαθμ. ΠΠ) έως τον Νατούφιο πολιτισμό, μεταβαίνουν από από το τραπεζοειδές σχήμα σε μηνίσκους[28] Η εξέλιξη συνδέεται με εγκατεστημένες και όχι νομαδικές οικονομίες[29].
Χρήσεις και λειτουργίες
Οι μικρόλιθοι χρησιμοποιούνταν κυρίως ως ένθετα σε σύνθετα βέλη, αλλά και σε άλλα εργαλεία[30]. Πειράματα δείχνουν ότι η μορφή τους δεν επηρεάζει τη δύναμη, την ενέργεια και δεν προκαλεί μετατόπιση διείσδυσης[31]. Στο Neve David, 65% χρησιμοποιούνταν ως αιχμές βελών, 35% για ξύλο, σοδειά, κρέας[32], ενώ πειράματα βελών δείχνουν καλύτερη απόδοση σε εγκάρσια στερέωση[33]. Στη Σρι Λάνκα, συνδέονται με προσαρμογές κατοίκησης σε δάση[34].
Η ποικιλία σχημάτων υποστηρίζει πολιτισμικό ρόλο, όχι λειτουργικό[35] Οι μικρόλιθοι χρησιμοποιούνται για χρονολόγηση και εντοπισμό κοινωνικών δικτύων[36] Στο Λεβάντε, δείχνουν προσαρμογές σε πίεση πόρων[37]. Στη Σρι Λάνκα, αμφισβητούν την ομοιομορφία[38] κσι συμβάλλουν στην κατανόηση της μετάβασης από την τροφοσυλλογή στη γεωργία[39]
Οι μικρόλιθοι αντιπροσωπεύουν τεχνολογική καινοτομία, με πολιτισμική και λειτουργική σημασία[40] Η έρευνα δείχνει ευελιξία, που βοηθά στην προσαρμογή σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Μελλοντικές μελέτες είναι δυνατόν να εμβαθύνουν σε περιφερειακές διαφορές.
Παραπομπές σημειώσεις
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 1.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 1.
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 1.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 1.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 4.
- ↑ Τα Sauveterrian μικροτρίγωνα είναι μικροσκοπικές τριγωνικές αιχμές από λίθο της Μεσολιθικής Ευρώπης, σχεδιασμένες για αιχμές και σύνθετα όπλα, και αποτελούν βασικό γνώρισμα της Sauveterrian τεχνολογικής παράδοσης. Ο όρος “Sauveterrian” χρησιμοποιείται επειδή αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη μεσολιθική λιθοτεχνική και πολιτισμική παράδοση που ταυτοποιήθηκε για πρώτη φορά στην περιοχή Sauveterrre-la-Sage (Σωβετέρ-λα-Σαζ), στη Γαλλία.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 1.
- ↑ Γεωμετρική Kebaran παράδοση, περ. 18.000–12.500 ΠΚΕ) χαρακτηρίζεται από μικρολιθικά εργαλεία με τραπεζοειδή, ορθογώνια (rectangles), τριγωνικά, ημισεληνοειδή (lunates) και άλλα γεωμετρικά σχήματα
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 4.
- ↑ Στη λιθοτεχνία, όταν μελετούμε καμπύλα μικρολιθικά εργαλεία, εξετάζουμε τη χορδή, τη νοητή ευθεία γραμμή, δηλαδή, που ενώνει τα δύο άκρα της καμπύλης. Εξετάζουμε επίσης την καμπυλότητα, δηλαδή την απόκλιση της πραγματικής κόψης από αυτή τη χορδή. Άρα “καμπυλότητα χορδής” σημαίνει το πόσο έντονα καμπυλωμένη είναι η κόψη σε σχέση με μια ευθεία γραμμή που ενώνει τα άκρα της.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 6.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 2.
- ↑ Είναι μια μέθοδος λιθοτεχνίας αποσπασμάτων όπου ο πυρήνας τοποθετείται επάνω σε σταθερή επιφάνεια (αμόνι) κτυπιέται από πάνω με σφυρί και σπάζει και από τις δύο πλευρές, διότι πιέζεται ανάμεσα σε δύο δυνάμεις. Αυτό δημιουργεί μικρά, συμμετρικά αποσπάσματα, ευθύγραμμα ή καμπύλα μικρολεπίδια και χαρακτηριστικές επιφάνειες στα άκρα. Η τεχνική είναι ιδανική για σκληρά υλικά με κογχοειδή θραύση, ειδικά χαλαζία, που ήταν άφθονος στη Σρι Λάνκα.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 4.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 3.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 11.
- ↑ Η γεωμετρική μορφομετρία είναι μια μεθοδολογία που αναλύει και συγκρίνει το σχήμα και το μέγεθος αντικειμένων, όπως τα σώματα οργανισμών, χρησιμοποιώντας γεωμετρικά και στατιστικά δεδομένα. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή μορφομετρία που βασίζεται σε απλές μετρήσεις (μήκος, πλάτος κ.λπ.), η γεωμετρική μορφομετρία εξετάζει τη χωρική κατανομή σημείων αναφοράς (landmarks) για να μοντελοποιήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια το σχήμα. Εφαρμόζεται σε διάφορους κλάδους, όπως η βιολογία, η παλαιοντολογία και η ιατρική, για την ανάλυση πληθυσμών, τον προσδιορισμό φύλου ή την κατανόηση της εξέλιξης.
- ↑ Αλλομετρία ονομάζεται η μελέτη μέσω μετρήσεων των διαστάσεων των επιμέρους τμημάτων ή οργάνων ενός οργανισμού σε σχέση με το μέγεθος του συνολικού οργανισμού. Ιδιαιτέρως αναφέρεται στη διαδοχή τέτοιων μετρήσεων καθώς ένας οργανισμός αναπτύσσεται μέχρι την ενηλικίωσή του.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 5.
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 6.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 2.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 6.
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 29.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 20.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 1.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 8.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 18.
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 9.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 1.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 10.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 1.
- ↑ Yaroshevich et al. 2010, 35.
- ↑ Perera and Hiscock 2022, 9.
- ↑ Groman-Yaroslavski et al. 2020, 22.
- ↑ Cortell-Nicolau et al. 2025, 15.
Βιβλιογραφία
- Cortell-Nicolau, A., Key, A., & Palomo, A. 2025. Assessing geometric microliths as cultural markers through an analysis of shape variation and projectile performance. Scientific Reports 15: 95054. https://doi.org/10.1038/s41598-025-95054-2
- Groman-Yaroslavski, I., Chen, H., Liu, C., Shimelmitz, R., Yeshurun, R., Liu, J., Yang, X., & Nadel, D. 2020. Versatile use of microliths as a technological advantage in the miniaturization of Late Pleistocene toolkits: The case study of Neve David, Israel. PLOS ONE 15(6): e0233340. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0233340
- Perera, N., & Hiscock, P. 2022. Evolution of Microliths at Batadomba-lena, Sri Lanka. Ancient Lanka 1(2): 1-17. https://doi.org/10.29173/anlk657
- Yaroshevich, A., Kaufman, D., Nuzhnyy, D., Bar-Yosef, O., & Weinstein-Evron, M. 2010. Design and performance of microlith implemented projectiles during the Middle and the Late Epipaleolithic of the Levant: experimental and archaeological evidence. Journal of Archaeological Science 37(1): 368-388. https://doi.org/10.1016/j.jas.2009.09.050
