Μεσολιθική
Η μεσολιθική περίοδος, (Mesolithic) γνωστή ως η μεταβατική φάση μεταξύ της παλαιολιθικής και της νεολιθικής, αντιπροσωπεύει μια κρίσιμη εποχή στην προϊστορία της Ευρώπης, όπου οι ανθρώπινες κοινωνίες προσαρμόστηκαν σε ραγδαίες περιβαλλοντικές αλλαγές μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου. Ο όρος Επιπαλαιολιθική είναι συνώνυμος, ειδικά για περιοχές εκτός βόρειας Ευρώπης, και για την αντίστοιχη περίοδο στο Λεβάντε και τον Καύκασο. Περίπου από το 15.000 έως το 11.000 ΠΚΕ σε ορισμένες περιοχές, αυτή η περίοδος χαρακτηρίζεται από την εξέλιξη πολιτιστικών ταξινομήσεων, με έμφαση σε κυνηγητικές-συλλεκτικές οικονομίες και τεχνολογικές καινοτομίες[1]
Ωστόσο, σύγχρονες συζητήσεις, όπως αυτές για την αποαποικιοποίηση της αρχαιολογίας, προτρέπουν σε επανεξέταση των αφηγήσεων, αποφεύγοντας αποικιοκρατικές προκαταλήψεις που παρουσιάζουν τους κυνηγούς-συλλέκτες ως "πρωτόγονους"[2].
Χρονολογία και ορισμός της μεσολιθικής περιόδου
Η μεσολιθική περίοδος ορίζεται χρονικά ως η εποχή από το τέλος της παλαιολιθικής (περίπου 15.000-11.000 βαθμ. ΠΠ) έως την έναρξη της νεολιθικής, με περιφερειακές διακυμάνσεις λόγω κλιματικών αλλαγών. Στην Ευρώπη, χωρίζεται σε τέσσερις χρονικά τμήματα (TS I-IV), καλύπτοντας τη μετάβαση από την τελική παλαιολιθική στην πρώιμη μεσολιθική[3] Οι χρονολογίες βασίζονται σε ραδιοχρονολόγηση και Μπεϊζιανά μοντέλα, αποκαλύπτοντας ποικιλία σε πολιτιστικές μονάδες, όπως ο Μαγδαληναίος πολιτισμός και ο πολιτισμός του Συμπλέγματος των Αιχμών με Μίσχο (Tanged Point Complex)[4].
Σε αφηγηματικό επίπεδο, οι χρονολογίες επηρεάζουν τις αφηγήσεις, δημιουργώντας τάσεις μεταξύ βραχυπρόθεσμων γεγονότων και μακροπρόθεσμων περιόδων. Για παράδειγμα, οργανικά αντικείμενα όπως οι αιχμές του ποταμού Μπαν στην Ιρλανδία χρονολογούνται μέσω φασματομετρίας μάζας επιταχυντή (AMS)[5] ως μεσολιθικά, αμφισβητώντας παλαιότερες τυπολογίες[6].
Η περίοδος χαρακτηρίζεται από προσαρμογή σε δασώδη περιβάλλοντα, με αύξηση της μορφολογικής ποικιλίας σε όπλα κατά τις TS III-IV[7], πιθανώς λόγω περιβαλλοντικών πιέσεων. [8] Ωστόσο, η κατηγοριοποίηση ως "κυνηγοί-συλλέκτες" θεωρείται αποικιοκρατική, καθώς ιστορικά νομιμοποιούσε την αφομοίωση[9].
Τεχνολογία και εργαλεία
Η τεχνολογία της μεσολιθικής εστιάζει σε λίθινα εργαλεία και οργανικά υλικά, με ποσοτικές αναλύσεις να δείχνουν ποικιλία σε 86 πολιτιστικές μονάδες. Τα εργαλεία περιλαμβάνουν 24 τύπους, με έμφαση σε όπλα και οικιακά τέχνεργα[10] Η τεχνολογική οργάνωση περιλαμβάνει 52 χαρακτηριστικά και οικονομία πρώτων υλών, ενώ η ανάλυση αποκαλύπτει περιφερειακές ομαδοποιήσεις[11]
Οργανικά τέχνεργα, όπως ξύλινες παγίδες ψαριών στην αρχαιολογική θέση Κλοουανστάουν (Clowanstown) (5320–4720 βαθμ. ΠΚΕ), δείχνουν κατασκευές με τεχνικές πλέξης[12]. Στο Στέινς (Staines), αντικείμενα όπως τσεκούρι από κέρατο (4370–3960 βαθμ. ΠΚΕ) αποκαλύπτουν αλυσίδες παραγωγής, με σημάδια από ξέσμα και διάτρηση[13]. Στο Σαντ (Sand), κέρατα ελαφιών φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκαν για εργαλεία, σε θέσεις με διάρκεια κατοίκησης 130-450 ετών[14].
| Πολιτιστική μονάδα | Χαρακτηριστικά εργαλείων | Χρονικό τμήμα | Παραδείγματα |
|---|---|---|---|
| Μαγδαληναία | Ισχυρή συνοχή στα όπλα | TS I–II | Λογχοειδή με μίσχο (tanged points), υψηλή τυποποιημένη ανάλυση τμημάτων ακμών εργαλείων. (SESA)[15] |
| Αζιλιανή | Καλή διάκριση στα περιγράμματα | TS III | Ευρωπαϊκή ποικιλότητα, έλεγχοι Mantel[16] |
| Επιγραβεττιανή | Υψηλή μεταβλητότητα | TS IV | Αύξηση της διαφοροποίησης (disparity) p<0.05 |
| Μεσολιθική | Μικτή τεχνολογία | Όλες | Περιφερειακές μεροληψίες[17]. |
Οικονομία και κοινωνικές πρακτικές
Οι μεσολιθικοί πληθυσμοί βασίζονταν σε ευέλικτες οικονομίες, με κυνηγητικές-συλλεκτικές στρατηγικές προσαρμοσμένες σε τοπικά περιβάλλοντα. Η ποικιλία σε κατοικίες, από σκηνές σε λάκκους, δείχνει κοινωνική πολυπλοκότητα[18]. Κριτικές προσεγγίσεις τονίζουν την ανάγκη για ενσωμάτωση του αντιρατσισμού και του φεμινισμού, αποφεύγοντας την κατηγοριοποίηση ως "απλές" κοινωνίες[19].
Η δημόσια αντίληψη της περιόδου είναι περιορισμένη, με λιγότερο από 10% γνώση σε έρευνες στο Star Carr[20]. Μουσεία όπως το Βρετανικό παρουσιάζουν ελάχιστα τέχνεργα, ενώ ξένα μουσεία όπως το Εθνικό Μουσείο της Κοπεγχάγης αφιερώνουν ολόκληρες αίθουσες[21]
Περιφερειακές παραλλαγές και μετάβαση στη νεολιθική
Στη Βρετανία και την Ιρλανδία, αρχαιολογικές θέσεις όπως το Σταρ Καρρ (Star Carr) δείχνουν πρώιμες μόνιμες κατοικίες, ενώ στη Σκανδιναβία, ο πολιτισμός Μαγκλεμόζ (Maglemose) εστιάζει στην κινητικότητα[22] Ποσοτικές αναλύσεις δείχνουν γεωγραφική ομοιότητα <500 km, με αύξηση ποικιλίας προς το Ολόκαινο[23].
Η μετάβαση χαρακτηρίζεται από πολιτιστική διαφοροποίηση, με την ανισότητα να αυξάνεται (p<0.05)[24]. Αφηγήσεις εστιάζουν σε μεταβάσεις, αλλά προτείνεται η εστίαση σε πολιτιστικές συνέχειες. [25].
Η μεσολιθική περίοδος αποκαλύπτει δυναμικές κοινωνίες, με σύγχρονες έρευνες να προωθούν την αποαποικιοποίηση και τα ποσοτικά δεδομένα[26]. Η περιορισμένη δημόσια εκπροσώπηση απαιτεί καλύτερη διάδοση της γνώσης για τη μεσολιθική[27] και οι μελλοντικές μελέτες χρειάζεται να ενσωματώνουν τις τοπικές γνώσεις για ολιστική κατανόηση.
Πολιτισμοί της μεσολιθικής στην Ευρώπη
| Γεωγραφική περιοχή | Περιοδολόγηση | Πολιτισμός | Χρονολογικό εύρος | Σημαντικοί χώροι |
|---|---|---|---|---|
| Νοτιοανατολική Ευρώπη (Ελλάδα, Αιγαίο) | Μεσολιθική Βαλκανίων | 15.000–7.000 ΠΠ | Σπήλαιο Φράγχθι, Σπήλαιο Θεόπετρας | |
| Νοτιοανατολική Ευρώπη (Ρουμανία/Σερβία) | Μεσολιθική Βαλκανίων | Πολιτισμός των Πυλών του Σιδήρου | 13.000–5.000 ΠΠ | Λεπένσκι Βιρ |
| Δυτική Ευρώπη | Πρώιμη Μεσολιθική | Αζιλιανός πολιτισμός | 14.000–10.000 ΠΠ | |
| Βόρεια Ευρώπη (Νορβηγία) | Πολιτισμός Φόσνα Χενσμπάκα (Fosna–Hensbacka) | 12.000–10.500 ΠΠ | ||
| Βόρεια Ευρώπη (Νορβηγία) | Πρώιμη Μεσολιθική | Πολιτισμός Κόμσα (Komsa) | 12.000–10.000 ΠΠ | |
| Κεντρική Ασία (Μέσα Ουράλια) | 12.000–5.000 ΠΠ | Είδωλο Σιγκίρ, Vtoraya Beregovaya | ||
| Βορειοανατολική Ευρώπη (Εσθονία, Λετονία, βορειοδυτική Ρωσία) | Μέση Μεσολιθική | Πολιτισμός Κούντα (Kunda) | 10.500–7.000 ΠΠ | Lammasmägi, Pulli |
| Βόρεια Ευρώπη | Μαγκλεμοζιανός πολιτισμός (Maglemosian) | 11.000–8.000 ΠΠ | ||
| Δυτική και Κεντρική Ευρώπη | Σωβετεριανός πολιτισμός (Sauveterrian) | 10.500–8.500 ΠΠ | ||
| Δυτική Ευρώπη (Βρετανία) | Μεσολιθική Βρετανίας | 11.000–6.000 ΠΠ | Σταρ Καρρ Star Carr, Howick, Gough’s Cave, Cramond, Aveline’s Hole | |
| Δυτική Ευρώπη (Ιρλανδία) | Μεσολιθική Ιρλανδίας | 11.000–5.500 ΠΠ | Όρος Σαντέλ (Mount Sandel) | |
| Δυτική Ευρώπη (Βέλγιο και Γαλλία) | Πολιτισμός Tardenoisian | 10.000–5.000 ΠΠ | ||
| Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (Λευκορωσία, Λιθουανία, Πολωνία) | Ύστερη Μεσολιθική | Πολιτισμός Νεμάν (Neman) | 9.000–5.000 ΠΠ | |
| Βόρεια Ευρώπη (Σκανδιναβία) | Πολιτισμοί Nøstvet και Lihult | 8.200–5.200 ΠΠ | ||
| Βόρεια Ευρώπη (Σκανδιναβία) | Πολιτισμός Κονγκεμόζ Kongemose | 8.000–7.200 ΠΠ | ||
| Βόρεια Ευρώπη (Σκανδιναβία) | Ύστερη Μεσολιθική | Πολιτισμός Ερτέμπολε (Ertebølle) | 7.300–5.900 ΠΠ | |
| Δυτική Ευρώπη (Κάτω Χώρες) | Ύστερη Μεσολιθική | Πολιτισμός Σουίφτερμπαντ (Swifterbant) | 7.300–5.400 ΠΠ | |
| Δυτική Ευρώπη (Πορτογαλία) | Ύστερη Μεσολιθική | 7.600–5.500 ΠΠ |
Η μεσολιθική έξω από την Ευρώπη
| Γεωγραφική περιοχή | Περιοδολόγηση | Πολιτισμός | Χρονολογικό εύρος | Σημαντικοί χώροι |
|---|---|---|---|---|
| Βόρεια Αφρική (Μαρόκο) | Ύστερη Ανώτερη Παλαιολιθική έως Πρώιμη Μεσολιθική | Ιβηρομαυρουσιανός πολιτισμός | 24.000–10.000 ΠΠ | |
| Βόρεια Αφρική | Καψιανός πολιτισμός | 12.000–8.000 ΠΠ | ||
| Ανατολική Αφρική | Μεσολιθική Κένυας | 8.200–7.400 ΠΠ | Σπήλαιο Gamble | |
| Κεντρική Ασία (Μέσα Ουράλια) | 12.000–5.000 ΠΠ | Είδωλο Σιγκίρ (Shigir), Βτοράγια Μπερεγκοβάγια (Vtoraya Beregovaya} | ||
| Ανατολική Ασία (Ιαπωνία) | Πολιτισμός Τζόμον | 16.000–2.350 ΠΠ | ||
| Ανατολική Ασία (Κορέα) | Περίοδος κεραμεικής Τζεουλμούν (Jeulmun) | 10.000–3.500 ΠΠ | ||
| Νότια Ασία (Ινδία) | Εποχή του λίθου Νότιας Ασίας | 12.000–4.000 ΠΠ | Βραχοσκεπές της Μπιμπέτκα (Bhimbetka), Τσοπάνι Μάντο (Chopani Mando), Λεκαχία (Lekhahia) |
Φωτοθήκη
-
Οι εραστές του Αΐν Σακρί. περ. (ύστερη Επιπαλαιολιθική Εγγύς Ανατολή), ασβεστίτης, ύψος: 10,2 cm, πλάτος: 6,3 cm; από το Αΐν Σακρί (κοντά στη Βηθλεέμ, Παλαιστίνη). Βρετανικό Μουσείο (Λονδίνο) -
Κινούμενη εικόνα που δείχνει την ακολουθία των χαρακτικών σε ένα μενταγιόν που ανασκάφηκε από τον μεσολιθικό αρχαιολογικό χώρο του Σταρ Καρρ το 2015. -
Μεσολιθικό πέτρινο γουδί και γουδοχέρι, πολιτισμός Κεμπαράν, Επιπαλαιολιθική στην Εγγύς Ανατολή. 22.000–18.000 ΠΠ -
Αγγείο με επισκευές ανακατασκευής που βρέθηκε στο σπήλαιο Xianrendong και χρονολογείται πριν από 20.000–10.000 χρόνια. -
Ανακατασκευή «προσωρινής» μεσολιθικής κατοικίας στην Ιρλανδία. Οι παραθαλάσσιες τοποθεσίες πρόσφεραν καλούς πόρους τροφίμων. -
Μεσολιθικά τέχνεργα
Παραπομπές
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Nilsson Stutz 2023, 98.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Τεχνική ραδιοχρονολόγησης που χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό της ηλικίας οργανικών υλικών, όπως ξύλο, κόκαλα, ή κάρβουνο.
- ↑ Elliott and Little 2018, 6.
- ↑ Οι όροι TS I, TS II, TS III, TS IV σημαίνουν Time Slices (= Χρονικές Φέτες ή Χρονικά Τμήματα) και χρησιμοποιούνται σε ορισμένες αρχαιολογικές και παλαιοανθρωπολογικές μελέτες για να χωρίσουν μεγάλες προϊστορικές περιόδους σε μικρότερα, συγκρίσιμα υποτμήματα.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Nilsson Stutz 2023, 98.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Elliott and Little 2018, 7.
- ↑ Elliott and Little 2018, 8-9.
- ↑ Elliott and Little 2018, 10.
- ↑ Standardized Edge Segment Analysis, δηλαδή τυποποιημένη ανάλυση τμημάτων ακμών εργαλείων. Είναι ποσοτική μέθοδος που μετράει τις ακμές των λίθινων εργαλείων για να αξιολογήσει συνοχή, ομοιομορφία και τυποποίηση. Υψηλή SESA σημαίνει ότι οι ακμές των εργαλείων σε μια πολιτιστική μονάδα είναι πολύ ομοιόμορφες και τυποποιημένες, δηλαδή οι τεχνίτες ακολουθούν σταθερά πρότυπα κατασκευής. Αντίθετα, χαμηλή SESA δείχνει μεγάλη ποικιλία στις ακμές, πιθανώς λόγω διαφορών στην τεχνική ή τον σκοπό χρήσης των εργαλείων.
- ↑ Οι έλεγχοι Mantel (Mantel tests) είναι μια στατιστική μέθοδος που χρησιμοποιείται για να ελέγξει τη σχέση ανάμεσα σε δύο πίνακες αποστάσεων ή ομοιοτήτων. Στην αρχαιολογία και ανθρωπολογία χρησιμοποιούνται συνήθως για να δουν κατά πόσο η γεωγραφική απόσταση επηρεάζει την ποικιλότητα πολιτιστικών χαρακτηριστικών (π.χ. μορφή εργαλείων) και κατά πόσο η χρονική απόσταση συσχετίζεται με την τεχνολογική διαφοροποίηση.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Elliott and Little 2018, 9-11.
- ↑ Nilsson Stutz 2023, 98.
- ↑ Milner et al. 2013, 235-237.
- ↑ Milner et al. 2013, 239.
- ↑ Nilsson Stutz 2023, 98.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Riede et al. 2024.
- ↑ Elliott and Little 2018, 3-4.
- ↑ Nilsson Stutz 2023, 99.
- ↑ Milner et al. 2013, 241.
Βιβλιογραφία
- Elliott, B., & Little, A. (2018). Living Mesolithic Time: Narratives, Chronologies and Organic Material Culture. Journal of World Prehistory. https://doi.org/10.1007/s10963-018-9119-x
- Milner, N., Blinkhorn, E., Hadley, P., & Hellewell, E. (2013). The Meso-what? The public perception of the Mesolithic. Mesolithic Miscellany. https://www.researchgate.net/publication/294722696
- Nilsson Stutz, L. (2023). Fires and Seeds. Considerations for a decolonized Mesolithic archaeology. Norwegian Archaeological Review. https://doi.org/10.1080/00293652.2023.2197480
- Riede, F., et al. (2024). A quantitative analysis of Final Palaeolithic/earliest Mesolithic cultural taxonomy and evolution in Europe. PLOS ONE. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0297593
