Μεταδιαδικαστική αρχαιολογία
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία (Post-proccessual archaeology) είναι σημαντική θεωρητική στροφή στην αρχαιολογική επιστήμη, η οποία αναδύθηκε κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980 ως κριτική απέναντι στη διαδικαστική αρχαιολογία. Δεν πρόκειται για μια ενιαία θεωρία ή μεθοδολογία, αλλά για μια ποικιλία τάσεων που περιλαμβάνουν επιρροές από τον νεομαρξισμό, τον στρουκτουραλισμό, τη φεμινιστική θεωρία και την ερμηνευτική[1] Στόχος της είναι να υπερβεί τα όρια της διαδικαστικής προσέγγισης, η οποία εστιάζει σε συστημικές ερμηνείες και γενικεύσεις, εστιάζοντας αντ' αυτού στην υποκειμενικότητα, την κοινωνική πρακτική και τις πολιτισμικές σημασίες[2] Αυτή η στροφή αναγνωρίζει ότι η αρχαιολογία δεν είναι απλώς μια επιστήμη της αντικειμενικής γνώσης, αλλά μια πρακτική που επηρεάζεται από σύγχρονα πολιτικά και ηθικά ζητήματα.
Ιστορική ανάπτυξη
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία προέκυψε ως απάντηση σε δυσαρέσκειες με τη διαδικαστική αρχαιολογία, η οποία κυριαρχούσε στις ΗΠΑ και εστίαζε σε συστημικές μοντέλα και προσαρμογή στο περιβάλλον[3]. Κύριοι εκπρόσωποι όπως ο Ίαν Χόντερ, ο Μάικλ Σανκς (Michael Shanks) και ο Κρίστοφερ Τίλι (Christopher Tilley) επέκριναν την έλλειψη εστίασης στον άνθρωπο ως ενεργό υποκείμενο[4]. Από τα πρώτα έργα, όπως μελέτες συμβολισμού σε ταφικές πρακτικές και σχεδιασμό οικιών, η προσέγγιση αυτή εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη κριτική, επηρεάζοντας συνέδρια όπως το Theoretical Archaeology Group (TAG)[5]. Σήμερα, έχει επηρεάσει την ιστορική αρχαιολογία και την αρχαιολογία του σύγχρονου παρελθόντος, ενώ παραμένει κυρίως ακαδημαϊκή[6].
Βασικές έννοιες και θεωρητικό πλαίσιο
Κεντρικές έννοιες περιλαμβάνουν την κοινωνική θεωρία, όπου η κοινωνία δεν θεωρείται ως άκαμπτο σύστημα αλλά ως δυναμική σχέση μεταξύ δομών και πράξεων[7] Η έμφαση δίνεται στην πρακτική (practice), όπου οι άνθρωποι είναι γνώστες δρώντες που αναπαράγουν και αλλάζουν δομές[8] Η ανακλαστικότητα (reflexivity) είναι κρίσιμη, καθώς η αρχαιολογία πρέπει να εξετάζει τον εαυτό της ως μέρος της κοινωνικής πραγματικότητας[9]. Επίσης, η πολιτική και ηθική διάσταση τονίζονται, με ενδιαφέρον για ζητήματα όπως η πολιτιστική κληρονομιά και η επικοινωνία[10] Σε αντίθεση με τη διαδικαστική, η οποία βασίζεται σε γενικούς νόμους, η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία προάγει πολλαπλές ερμηνείες και την ιστορική ιδιαιτερότητα[11]
Κριτικές και αδυναμίες
Η μεταδιαδικαστική αρχαιολογία δέχεται κριτική για έλλειψη μεθοδολογίας και υπερβολική εστίαση σε θεωρία, χαρακτηριζόμενη συχνά ως σχετικιστική ή πολιτικά φορτισμένη[12] Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι αγνοεί βιολογικούς και οικολογικούς παράγοντες, ενώ προάγει πολλαπλά παρελθόντα χωρίς ασφαλή γνώση[13]. Σύγχρονες συζητήσεις, όπως αυτές γύρω από την αρχαιογενετική (aDNA), δείχνουν παραλληλισμούς. Το αρχαίο DNA aDNA κατηγορείται για υπεραπλουστεύσεις παρόμοιες με τη διαδικαστική αρχιολογία και η μεταδιαδικαστική κριτική μπορεί να βοηθήσει στην αποφυγή κατάχρησης[14].
