Αρχαιοαστρονομία

Το Στόουνχετζ -ένα από τα γνωστότερα θεωρούμενα αστρολογικά παρατηρητήρια της αρχαιότητας

Η αρχαιοαστρονομία (archaeoastronomy ή cultural astronomy) είναι ένα διεπιστημονικό πεδίο που εξετάζει τη σχέση των αρχαίων πολιτισμών με τον ουρανό. Συνδυάζει στοιχεία αρχαιολογίας, αστρονομίας, ιστορίας της θρησκείας και ανθρωπολογίας, προκειμένου να διερευνήσει πώς οι παρατηρήσεις των ουράνιων σωμάτων επηρέασαν την αρχιτεκτονική, τα τελετουργικά και τις κοσμολογικές αντιλήψεις των αρχαίων κοινωνιών. Η μελέτη των προσανατολισμών ναών και ιερών χώρων, καθώς και η αναγνώριση πιθανών ευθυγραμμίσεων με ουράνια φαινόμενα, αποτελούν θεμελιώδεις όψεις αυτής της έρευνας.

Παρά την ελκυστικότητά της, η αρχαιοαστρονομία είναι πεδίο που απαιτεί αυστηρή μεθοδολογία, καθώς κινδυνεύει να παρερμηνεύσει σύμπτωση ως πρόθεση. Η ακριβής μέτρηση, η στατιστική ανάλυση και η ερμηνεία στο αρχαιολογικό και πολιτισμικό πλαίσιο αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για αξιόπιστα συμπεράσματα).

Μεθοδολογικές αρχές

Οι ερευνητές της αρχαιοαστρονομίας αναζητούν σχέσεις ανάμεσα στον προσανατολισμό μνημείων και την ανατολή ή δύση ουράνιων σωμάτων (ήλιου, σελήνης, αστέρων) σε κρίσιμες ημερομηνίες του έτους. Για να εντοπιστούν τέτοιες συσχετίσεις, απαιτούνται:

1. Μετρήσεις προσανατολισμού (αζιμούθιο),
2. Υπολογισμός ύψους ορίζοντα,
3. Αστρονομικοί υπολογισμοί για το παρελθόν (λαμβάνοντας υπόψη τη μετάπτωση των ισημεριών), και
4. Συσχέτιση με ιστορικά ή λατρευτικά δεδομένα.

Η σύγχρονη προσέγγιση απαιτεί επίσης τη χρήση ψηφιακών μοντέλων τοπίου, προγραμμάτων προσομοίωσης (όπως Stellarium) και στατιστικής σύγκρισης πολλών θέσεων, ώστε να αποφεύγονται αυθαίρετες ερμηνείες . Η αξιοπιστία προκύπτει όταν οι αστρονομικές παρατηρήσεις εναρμονίζονται με τεκμηριωμένες αρχαιολογικές ή λατρευτικές πρακτικές, όχι όταν στηρίζονται σε μεμονωμένα δεδομένα.

Παραδείγματα εφαρμογής

Οι ελληνικοί ναοί

Στον ελλαδικό χώρο, οι έρευνες της Efrosyni Boutsikas (2007) έδειξαν ότι οι προσανατολισμοί των ελληνικών ναών δεν ακολουθούν ένα ενιαίο πρότυπο «ανατολικού προσανατολισμού», όπως είχε υποτεθεί παλαιότερα. Η στατιστική της ανάλυση σε 107 ναούς αποκάλυψε σημαντική ποικιλία, υποδεικνύοντας ότι η επιλογή κατεύθυνσης εξαρτάται συχνά από το τοπικό τοπίο και τις τελετουργικές πρακτικές.

Σε μεταγενέστερη έρευνα, οι Boutsikas και Ruggles (2011) ανέλυσαν το ιερό της Άρτεμης Ορθίας στην αρχαία Σπάρτη. Διαπίστωσαν ότι ο προσανατολισμός του μνημείου ενδέχεται να σχετίζεται με συγκεκριμένα αστρικά φαινόμενα που συνέπιπταν με τελετουργίες, όπως το Παρθένειον του Αλκμάν, υποδεικνύοντας μια συνειδητή ένταξη των ουρανίων σωμάτων στο λατρευτικό τοπίο.

Οι ναοί της Σικελίας

Ο Alun Salt (2010) μελέτησε τις ευθυγραμμίσεις ελληνικών ναών στη Σικελία, αναλύοντας αν τα αρχιτεκτονικά τους σχέδια αντανακλούν αστρονομικές επιρροές. Η έρευνά του έδειξε ότι, αν και ορισμένοι ναοί φαίνεται να συνδέονται με φαινόμενα ανατολής/δύσης του ηλίου, πολλοί άλλοι αποκλίνουν, γεγονός που υποδηλώνει την επίδραση τοπικών, πολιτικών ή θρησκευτικών παραγόντων.

Ο αστικός προσανατολισμός της Αλεξάνδρειας

Μια από τις πιο εντυπωσιακές εφαρμογές αρχαιοαστρονομικής ανάλυσης αφορά τον σχεδιασμό της αρχαίας Αλεξάνδρειας. Οι Ferro και Magli (2011) υποστήριξαν ότι ο κεντρικός άξονας της πόλης, η λεγόμενη Κανωπική οδός, είχε προσανατολισμό που αντιστοιχούσε στην ανατολή του ηλίου την ημερομηνία γέννησης του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αν η υπόθεση ευσταθεί, φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο η αστρονομία συνδυαζόταν με τη βασιλική ιδεολογία.

Άλλα παραδείγματα από τη Μεσόγειο

Η μελέτη του Magli (2016) για τον ναό του Δία στη Βααλμπέκ υποδεικνύει ότι ο προσανατολισμός του συγκροτήματος συνδέεται με την ανατολή του ήλιου σε συγκεκριμένες ημερομηνίες, συμβάλλοντας ενδεχομένως στη χρονολόγηση του μνημείου. Παρόμοια, ο Hannah, ο Magli και η Palmieri (2013) έδειξαν ότι το οκταγωνικό δωμάτιο της Domus Aurea του Νέρωνα στην αρχαία Ρώμη διαθέτει γεωμετρικό σχεδιασμό που επιτρέπει την εισροή φωτός κατά τις ισημερίες, ενισχύοντας τη «βασιλική» ταύτιση του αυτοκράτορα με τον ήλιο.

Προκλήσεις και κριτική

Η αρχαιοαστρονομία αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα μεθοδολογίας και ερμηνείας:

Παραμορφώσεις ορίζοντα και τοπίου – Τα αρχαία μνημεία μπορεί να έχουν αλλοιωθεί ή να περιβάλλονται από αλλαγμένο περιβάλλον, δυσχεραίνοντας την ανασύσταση της αρχικής οπτικής γραμμής.

Αστρονομικές μεταβολές με τον χρόνο – Η μετάπτωση των ισημεριών της Γης αλλάζει τη θέση των άστρων, οπότε οι σημερινοί υπολογισμοί πρέπει να αναγάγουν τις συντεταγμένες στα αρχαία έτη.

Σύμπτωση έναντι πρόθεσης – Χωρίς στατιστική τεκμηρίωση, οι ευθυγραμμίσεις μπορεί να είναι τυχαίες.

Έλλειψη γραπτών πηγών – Σπάνια σώζονται σαφείς αναφορές ότι οι αρχαίοι κατασκεύαζαν μνημεία με βάση αστρονομικά κριτήρια.

Πολλαπλές φάσεις χρήσης – Η ανακατασκευή ή μεταγενέστερη χρήση μνημείων αλλοιώνει την αρχική πρόθεση.

Υπερερμηνεία – Ορισμένες θεωρίες, όπως αυτές του de Santillana και von Dechend (1969), υπερέβαλαν στη σύνδεση μύθου και αστρονομίας χωρίς αρχαιολογική βάση.

Η σημερινή ερευνητική κατεύθυνση δίνει έμφαση στη διαθεματικότητα: συνδυασμό αρχαιολογίας, ανθρωπολογίας, αστρονομίας και τεχνολογιών γεωεντοπισμού (GIS, LiDar, ψηφιακές αναπαραστάσεις). Έτσι επιτυγχάνεται μια πιο αξιόπιστη και ολιστική κατανόηση του «ουράνιου τοπίου».

Βιβλιογραφία

• Boutsikas, E. 2007. The Orientation of Greek Temples: A Statistical Analysis. In A. Aveni (Ed.), Archaeoastronomy in Archaeology and Ethnography: Papers from SEAC. Oxford: Archaeopress. ISBN 1-4073-0081-4
• Boutsikas, E., & Ruggles, C. L. N. 2011. Temples, stars, and ritual landscapes: The potential for archaeoastronomy in ancient Greece. American Journal of Archaeology, 115(1), 55–68. doi.org/10.3764/aja.115.1.0055
• de Santillana, G., & von Dechend, H. 1969. Hamlet’s Mill: An Essay Investigating the Origins of Human Knowledge and Its Transmission Through Myth. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-87645-008-7
• Ferro, L., & Magli, G. 2011. The astronomical orientation of the urban plan of Alexandria. arXiv preprint arXiv:1103.0939.
• Hannah, R., Magli, G., & Palmieri, A. 2013. Nero’s ‘solar’ kingship and the architecture of the Domus Aurea. arXiv preprint arXiv:1312.7583.
• Magli, G. 2016. Archaeoastronomy: Introduction to the Science of Stars and Stones. Cham: Springer. ISBN 978-3-319-22881-5
• Magli, G. 2016. Archaeoastronomy and the chronology of the Temple of Jupiter at Baalbek. arXiv preprint arXiv:1606.05888.
• Ruggles, C. L. N. (Ed.). 2015. Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy. New York: Springer. ISBN 978-1-4614-6140-1
• Salt, A. 2010. An analysis of astronomical alignments of Greek Sicilian temples. arXiv preprint arXiv:1001.3757.