Αρχαιολογική τομή
Η αρχαιολογική τομή (stratigraphic section) είναι ένα από τα θεμελιώδη εργαλεία της αρχαιολογικής έρευνας, επιτρέποντας την οπτική και αναλυτική μελέτη των στρωματογραφικών ακολουθιών σε έναν χώρο. Ως κάθετη διατομή που εκτίθεται κατά την ανασκαφή, αποκαλύπτει τα στρώματα (deposits) και τις διεπαφές (interfaces)[1], προσφέροντας πληροφορίες για την χρονική εξέλιξη των αποθέσεων και των ανθρώπινων παρεμβάσεων[2]. Η σημασία της έγκειται στην εφαρμογή γεωλογικών αρχών, όπως η υπέρθεση (superposition), η αρχική οριζοντιότητα (original horizontality) και η στρωματογραφική διαδοχή (stratigraphical succession), προσαρμοσμένες στην αρχαιολογική πραγματικότητα[3].
Ορισμός και θεωρητική βάση
Η αρχαιολογική τομή ορίζεται ως η κάθετη όψη μιας ανασκαφικής περιοχής, η οποία αποκαλύπτει τα στρωματογραφικά επίπεδα και τις σχέσεις μεταξύ τους. Σύμφωνα με τη μήτρα Χάρις, ένα βασικό εργαλείο που εισήγαγε ο Έντουαρντ Χάρις το 1975, η τομή αντιπροσωπεύει όχι μόνο χωρικές αλλά και χρονικές σχέσεις, με τα ανώτερα στρώματα να είναι νεότερα από τα κατώτερα[4]. Τα στρώματα διακρίνονται σε αποθέσεις (deposits), που έχουν όγκο και φυσικές ιδιότητες (π.χ. χρώμα, σύνθεση), και διεπαφές (interfaces), που προκύπτουν από καταστροφικές διαδικασίες όπως η ανασκαφή[5]
Η θεωρητική βάση βασίζεται σε νόμους όπως η υπέρθεση, όπου τα στρώματα ακολουθούν χρονική σειρά βασισμένη στη φυσική τους θέση, και η πλευρική συνέχεια, όπου τα στρώματα επεκτείνονται οριζόντια μέχρι να διακοπούν. [6] Σε περίπλοκους χώρους, όπως οι τάφοι ή τα σπήλαια, η τομή μπορεί να αποκαλύψει αόρατα στρώματα μέσω γεωχημικών αναλύσεων, επιβεβαιώνοντας την ακεραιότητα της στρωματογραφίας[7]. Μια τέτοια προσέγγιση διασφαλίζει ότι η τομή δεν είναι απλώς μια οπτική εγγραφή, αλλά ένα εργαλείο για την αναδόμηση της ιστορικής βιογραφίας του χώρου.
Σημασία της αρχαιολογικής τομής στην έρευνα
Η αρχαιολογική τομή είναι απαραίτητη για την ερμηνεία των αρχαιολογικών δεδομένων, καθώς αποτελεί τη βάση για την ενσωμάτωση ευρημάτων, χρονολογήσεων και περιβαλλοντικών αναλύσεων. [8] Επιτρέπει την κατασκευή του Harris Matrix, ενός διαγράμματος που απεικονίζει σχέσεις όπως "πάνω από", "κάτω από" ή "ισοδύναμο", διευκολύνοντας την καταγραφή των αρχαιολογικών φάσεων (phasing) και τη χρονολογική μοντελοποίηση[9]. Σε ανασκαφές όπως το Τσαταλχογιουκ, η τομή συνέβαλε σε μπεϋζιανές χρονολογικές αναλύσεις, αποκαλύπτοντας μεταβάσεις από τη μέση εποχή του λίθου[10].
Επιπλέον, η τομή εξασφαλίζει τη διαφάνεια και την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων, καθιστώντας τα FAIR (findable, accessible, interoperable, reusable)[11] Σε περιπτώσεις στρωματογραφίας, όπως στη βραχοσκεπή Ουμλατουζάνα, βοηθά στην ανίχνευση περιβαλλοντικών αλλαγών και ανθρωπογενών εισροών, αποτρέποντας ερμηνευτικά λάθη[12] Ωστόσο, κακές πρακτικές, όπως η μη τήρηση αρχείων, περιορίζουν την αξιοπιστία των δεδομένων της τομής, ιδιαίτερα σε εμπορικές ανασκαφές[13]
Μέθοδοι καταγραφής και ανασκαφής
Οι μέθοδοι καταγραφής της τομής περιλαμβάνουν την ενιαία εγγραφή συμφραζομένων (single-context recording), όπου κάθε στρώμα τεκμηριώνεται ξεχωριστά με σχέδια, φωτογραφίες και περιγραφές[14]. Σε πειραματικές μελέτες, όπως η σύγκριση στρωματογραφικής και αυθαίρετης ανασκαφής σε τάφους, η στρωματογραφική μέθοδος αποδίδει υψηλότερα ποσοστά ανάκτησης ευρημάτων (72% για τέχνεργα) και διατηρεί τις διεπαφές, αποτρέποντας μίξεις[15]. Αντίθετα, η αυθαίρετη μέθοδος (arbitrary level) καταστρέφει τοίχους και εργαλειακά ίχνη, οδηγώντας σε απώλειες (μόνο 12.5% για εργαλειακά ίχνη[16].
Η καταγραφή ξεκινά με τον ορισμό περιοχών και όγκων, ακολουθούμενη από σάρωση βάσεων στρωμάτων για 3D μοντέλα[17]. Σε πολυ-προσεγγίσεις, χρησιμοποιούνται πλέγματα δειγματοληψίας (grid-based sampling) για γεωχημικές αναλύσεις, όπως pH, XRF και μαγνητική ευαισθησία, αποκαλύπτοντας οριζόντιες και κάθετες διακυμάνσεις[18].
Σύγχρονες τεχνολογίες και εργαλεία
.jpg)
Οι σύγχρονες προσεγγίσεις ενσωματώνουν τετραδιάστατα συστήματα, όπως αυτό που βασίζεται σε Unity και PostGIS, για οπτικοποίηση και ανάλυση τομών σε τρισδιάστατο περιβάλλον[19]. Αυτά τα συστήματα αποθηκεύουν χωροχρονικά δεδομένα, επιτρέποντας ερωτήματα για σχέσεις στρωμάτων και ευρημάτων[20]. Σε αόρατα στρώματα, η μαγνητική επιδεκτικότητα (MS) και ο Φθορισμός ακτίνων Χ XRF ανιχνεύουν μεταβολές σε στοιχεία όπως SiO₂ και CaO, αποκαλύπτοντας περιβαλλοντικές μεταβάσεις[21].
Εργαλεία όπως το Phaser, ένα open-source λογισμικό, διευκολύνουν την εισαγωγή και εξαγωγή δεδομένων, βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση του[22]. Σε παραδείγματα όπως η αρχαιολογική θέση Crossrail XSM10 στο Λίβερπουλ, η ψηφιακή αρχειοθέτηση εξασφαλίζει μακροπρόθεσμη πρόσβαση στα δεδομένα της ανασκαφής[23].
Παραδείγματα εφαρμογών
Στη βραχοσκεπή Ουμλατουζάνα (Umhlatuzana Rockshelter}, η ανάλυση βάσει πλέγματος[24] αποκάλυψε βαθμιαίες μεταβάσεις στο Πλειστόκαινο, με υψηλότερη υγρασία στην μετάβαση μεταξύ Μεσολιθικής και υστερης εποχής του λίθου[25], χωρίς μεγάλης κλίμακας διαταραχές[26]. Σε πειραματικές ταφές, η στρωματογραφική μέθοδος αποδείχθηκε ανώτερη για την ανάγνωση εργαλειακών ιχνών[27]. Στο Silbury Hill, η μήτρα Χάρις συνέδεσε χωρικές και χρονικές σχέσεις σε διάφορες τομές[28].
Η αρχαιολογική τομή παραμένει κεντρική στην αρχαιολογία, εξελισσόμενη με τεχνολογίες που ενισχύουν την ακρίβεια και την ερμηνεία.
Παραπομπές σημειώσεις
- ↑ τα φυσικά όρια μεταξύ διαφορετικών στρωμάτων εδάφους ή ανθρώπινης δραστηριότητας
- ↑ De Donatis et al. 2022, 1.
- ↑ De Donatis et al. 2022, 2-3.
- ↑ May 2020, Section 2.
- ↑ De Donatis et al. 2022: 5-6
- ↑ May 2020: Section 3
- ↑ Sifogeorgaki et al. 2021, Introduction.
- ↑ Armstrong and May 2024: 1
- ↑ Armstrong and May 2024, 4.
- ↑ Armstrong and May 2024, 3,
- ↑ Armstrong and May 2024, 2.
- ↑ Sifogeorgaki et al. 2021, Discussion.
- ↑ Armstrong and May 2024, 2.
- ↑ May 2020, Section 2.
- ↑ Evis 2017, 177-191.
- ↑ Evis 2017, 177-191.
- ↑ De Donatis et al. 2022, 4-5.
- ↑ Sifogeorgaki et al. 2021, Materials and Methods.
- ↑ De Donatis et al. 2022, 7-8.
- ↑ De Donatis et al. 2022, 8-10.
- ↑ Sifogeorgaki et al. 2021, Results.
- ↑ Armstrong and May 2024, 12-13.
- ↑ Armstrong and May 2024, 15.
- ↑ Η ανάλυση βάσει πλέγματος περιλαμβάνει τη διαίρεση μιας γεωγραφικής περιοχής σε μια μήτρα κελιών, συνήθως σε μορφή ράστερ, όπου κάθε κελί περιέχει μια τιμή που αντιπροσωπεύει ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό ή χαρακτηριστικό ενδιαφέροντος. Αυτά τα χαρακτηριστικά θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν το υψόμετρο, τη θερμοκρασία, τον τύπο εδαφοκάλυψης ή την πυκνότητα του πληθυσμού, μεταξύ άλλων.
- ↑ Η μετάβαση MSA-LSA αναφέρεται στην αρχαιολογική περίοδο της αφρικανικής προϊστορίας, όταν η Μέση Εποχή του Λίθου (MSA) μετατράπηκε σταδιακά στην Ύστερη Εποχή του Λίθου (LSA), που χαρακτηρίζεται από νέες τεχνολογίες όπως οι μικρόλιθοι και η αυξημένη συμβολική συμπεριφορά, όπως η χρήση χαντρών στις ταφές και η ώχρα.
- ↑ Sifogeorgaki et al. 2021, Discussion.
- ↑ Evis 2017, 177-191.
- ↑ May 2020, Section 6.
Βιβλιογραφία
- Armstrong, K., and K. May. 2024. "Resurrecting, Reinterpreting and Reusing Stratigraphy: An Afterlife for Archaeological Data." Antiquity 98 (398): 468-486. https://doi.org/10.15184/aqy.2024.42
- De Donatis, F., M. Alberti, C. Viseras, et al. 2022. "Integrated and Interactive 4D System for Archaeological Stratigraphy." Archaeological and Anthropological Sciences 14: 195. https://doi.org/10.1007/s12520-022-01667-3
- Evis, L. 2017. "An Experimental Study of Two Grave Excavation Methods: Arbitrary Level Excavation and Stratigraphic Excavation." Science & Justice 57 (3): 177-191. https://doi.org/10.1080/20548923.2016.1229916
- May, K. 2020. "The Matrix: Connecting Time and Space in Archaeological Stratigraphic Records and Archives." Internet Archaeology 55. https://doi.org/10.11141/ia.55.8
- Sifogeorgaki, I., et al. 2021. "Making the Invisible Stratigraphy Visible: A Grid-Based, Multi-Proxy Geoarchaeological Study of Umhlatuzana Rockshelter, South Africa." Frontiers in Earth Science 9: 664105. https://doi.org/10.3389/feart.2021.664105
