Συμπεριφορική αρχαιολογία

Η συμπεριφορική αρχαιολογία αποτελεί μια σημαντική θεωρητική κατεύθυνση στην αρχαιολογία, η οποία εστιάζει στη μελέτη των σχέσεων μεταξύ ανθρώπινης συμπεριφοράς και υλικού πολιτισμού σε όλα τα χρονικά και χωρικά πλαίσια. Αυτή η προσέγγιση αναπτύχθηκε ως απάντηση στις ελλείψεις της διαδικαστικής αρχαιολογίας, επιδιώκοντας να δημιουργήσει ένα πλαίσιο για επιστημονικές ερμηνείες βασισμένες σε γενικούς νόμους. Σύμφωνα με τον Michael B. Schiffer, συνιδρυτή της, η συμπεριφορική αρχαιολογία επαναπροσδιορίζει την αρχαιολογία ως επιστήμη που εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις ανθρώπων και αντικειμένων, χωρίς να περιορίζεται σε συγκεκριμένες κοινωνικές θεωρίες. Σήμερα, η προσέγγιση αυτή εφαρμόζεται σε πειραματικές μελέτες και ερμηνείες του αρχαιολογικού αρχείου, ενσωματώνοντας στοιχεία από την εθνοαρχαιολογία και την πειραματική αρχαιολογία. Ωστόσο, υπάρχει κριτική ότι μπορεί να υπεραπλουστεύει τις ιστορικές ιδιαιτερότητες, όπως φαίνεται από συγκρίσεις με άλλες θεωρίες.

Ιστορική ανάπτυξη

Η συμπεριφορική αρχαιολογία εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, με κύριους εκπροσώπους τον Michael B. Schiffer, τον J. Jefferson Reid και τον William Rathje. Αυτή η ομάδα ανέπτυξε την προσέγγιση ως αντίδραση στις περιορισμένες δυνατότητες της διαδικαστικής αρχαιολογίας, η οποία εστίαζε σε συστημικές διαδικασίες αλλά αγνοούσε τις λεπτομέρειες των αλληλεπιδράσεων με τον υλικό πολιτισμό. Ο Schiffer πρότεινε αρχικά την ιδέα σε εργασίες του το 1972 και 1976, προτείνοντας μια παράδοση βασισμένη σε τέσσερις στρατηγικές: εθνοαρχαιολογία, πειραματική αρχαιολογία, μελέτες σύγχρονου υλικού πολιτισμού και αρχαιολογική ερμηνεία. Κατά τις επόμενες δεκαετίες, η θεωρία εξελίχθηκε μέσα από βιβλία και άρθρα, όπως το "Formation Processes of the Archaeological Record" του Schiffer το 1987, το οποίο εστίασε στις διαδικασίες σχηματισμού του αρχαιολογικού υλικού. Η προσέγγιση επεκτάθηκε σε θέματα τεχνολογικής αλλαγής και σύγχρονων βιομηχανικών τεχνολογιών, με τον Schiffer να συμβάλλει σε πειραματικές μελέτες. Το 2010, σε φόρουμ της Society for American Archaeology, η συνεισφορά του Schiffer αξιολογήθηκε από άλλους επιστήμονες, επιβεβαιώνοντας την επιρροή της σε σύγχρονες θεωρίες. Σήμερα, η συμπεριφορική αρχαιολογία ενσωματώνεται σε πειραματικές προσεγγίσεις, όπως η επέκταση της πειραματικής αρχαιολογίας με πλαίσια όπως το Triple P (Perception-Process-Product).

Βασικές αρχές

Οι βασικές αρχές της συμπεριφορικής αρχαιολογίας βασίζονται στην ιδέα ότι η αρχαιολογία πρέπει να εστιάζει σε νόμους και γενικεύσεις που συνδέουν παρατηρήσεις από το αρχαιολογικό αρχείο με παρελθούσες συμπεριφορές. Ο Schiffer ορίζει την αρχαιολογία ως μελέτη των σχέσεων μεταξύ συμπεριφοράς και υλικού πολιτισμού, χρησιμοποιώντας νομοθετικές δηλώσεις (lawlike statements) για ερμηνείες. Μια κεντρική αρχή είναι η διάκριση μεταξύ συστημικού και αρχαιολογικού πλαισίου, όπου τα αντικείμενα μεταβαίνουν από ενεργή χρήση σε απόθεση. Η προσέγγιση είναι νομοθετική (nomothetic), αναζητώντας διαχρονικούς και διαχωρικούς κανόνες, όπως η αρχή McKellar για μικρά αντικείμενα σε σπάνια χρησιμοποιούμενες περιοχές. Ενσωματώνει τέσσερις στρατηγικές για τη δημιουργία γνώσης: η δεύτερη στρατηγική, για παράδειγμα, εστιάζει σε γενικά ερωτήματα στον σύγχρονο υλικό πολιτισμό για την απόκτηση νόμων. Επίσης, η θεωρία αναγνωρίζει τις αλληλεπιδράσεις ως βασικές, επιτρέποντας ευελιξία σε εξηγήσεις αλλαγής χωρίς προνομιακές κοινωνικές θεωρίες.

Διαφορές με άλλες προσεγγίσεις

Η συμπεριφορική αρχαιολογία διαφέρει σημαντικά από την εξελικτική αρχαιολογία, όπως αναλύεται σε μελέτες. Η εξελικτική βλέπει τα αντικείμενα ως φαινοτυπικά χαρακτηριστικά διαμορφωμένα από επιλογή και drift, εστιάζοντας σε ιστορικές γραμμές (lineages). Αντίθετα, η συμπεριφορική είναι ουσιαστικιστική (essentialist), αναζητώντας διαχρονικούς νόμους και συγχέοντας αμετάβλητες (immanent) και ιστορικά εξαρτώμενες (configurational) ιδιότητες. Αυτές οι ασυμβατότητες περιλαμβάνουν την χρήση αναλογίας: η συμπεριφορική χρησιμοποιεί σύγχρονες αναλογίες για όλες τις παρελθούσες συμπεριφορές, ενώ η εξελικτική διακρίνει ιστορικές συμφραζόμενες.

Αυτές οι διαφορές δείχνουν ότι, ενώ η συμπεριφορική προσφέρει εργαλεία για ερμηνεία, μπορεί να αγνοεί την ιστορική πολυπλοκότητα. Σε σύγχρονες εφαρμογές, όπως η πειραματική αρχαιολογία, η συμπεριφορική ενσωματώνεται για να διευρύνει την κατανόηση παραλλαγών.

Εφαρμογές

Στις εφαρμογές, η συμπεριφορική αρχαιολογία χρησιμοποιείται για την ανάλυση διαδικασιών σχηματισμού, όπως σε μελέτες απόθεσης απορριμμάτων (garbage archaeology). Σε πειραματικές μελέτες, επεκτείνεται με πλαίσια όπως το Triple P, που εξετάζει παραλλαγές σε αντίληψη, διαδικασία και προϊόν, ενσωματώνοντας εθνογραφικά δεδομένα. Παραδείγματα περιλαμβάνουν ανάλυση εργαλείων και τεχνολογικών συμβιβασμών, όπως το ελβετικό μαχαίρι ως παράδειγμα. Η προσέγγιση εφαρμόζεται επίσης σε σύγχρονα πλαίσια, όπως βιομηχανικές τεχνολογίες, βοηθώντας στην κατανόηση τεχνολογικής αλλαγής.

Συμπέρασμα

Η συμπεριφορική αρχαιολογία προσφέρει ένα ισχυρό πλαίσιο για την ερμηνεία του υλικού πολιτισμού, βασισμένη σε επιστημονικούς νόμους και αλληλεπιδράσεις. Παρά τις κριτικές για ασυμβατότητες με άλλες θεωρίες, παραμένει σχετική σε σύγχρονες έρευνες, όπως φαίνεται από επεκτάσεις σε πειραματικές μεθόδους. Η συνεισφορά της στην αρχαιολογία είναι αναμφισβήτητη, ενθαρρύνοντας περαιτέρω διάλογο μεταξύ προσεγγίσεων.

Βιβλιογραφία

• Lyman, R. L., and M. J. O'Brien. 1998. Basic Incompatibilities between Evolutionary and Behavioral Archaeology. American Antiquity 63(3):485-498. https://doi.org/10.2307/2694632
• Marwick, B. 2024. Variation Matters: Expanding the Scope of Experimental Archaeology. Advances in Archaeological Practice 12(3):375-389. https://doi.org/10.1017/aap.2024.30
• Skibo, J. M., and J. J. Reid. 2011. Introduction to Assessing Michael Brian Schiffer and His Behavioral Archaeology. Journal of Archaeological Method and Theory 18(4):273-277. https://doi.org/10.1007/s10816-011-9117-0