Αρχαιοαστρονομία
Η αρχαιοαστρονομία (archaeoastronomy ή cultural astronomy) είναι ένα διεπιστημονικό πεδίο που εξετάζει τη σχέση των αρχαίων πολιτισμών με τον ουρανό. Συνδυάζει στοιχεία αρχαιολογίας, αστρονομίας, ιστορίας της θρησκείας και ανθρωπολογίας, προκειμένου να διερευνήσει πώς οι παρατηρήσεις των ουράνιων σωμάτων επηρέασαν την αρχιτεκτονική, τα τελετουργικά και τις κοσμολογικές αντιλήψεις των αρχαίων κοινωνιών[1]. Η μελέτη των προσανατολισμών ναών και ιερών χώρων, καθώς και η αναγνώριση πιθανών ευθυγραμμίσεων με ουράνια φαινόμενα, αποτελούν θεμελιώδεις όψεις αυτής της έρευνας.
Παρά την ελκυστικότητά της, η αρχαιοαστρονομία είναι πεδίο που απαιτεί αυστηρή μεθοδολογία, καθώς κινδυνεύει να παρερμηνεύσει σύμπτωση ως πρόθεση. Η ακριβής μέτρηση, η στατιστική ανάλυση και η ερμηνεία στο αρχαιολογικό και πολιτισμικό πλαίσιο αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για αξιόπιστα συμπεράσματα[2]).
Μεθοδολογικές αρχές
Οι ερευνητές της αρχαιοαστρονομίας αναζητούν σχέσεις ανάμεσα στον προσανατολισμό μνημείων και την ανατολή ή δύση ουράνιων σωμάτων (ήλιου, σελήνης, αστέρων) σε κρίσιμες ημερομηνίες του έτους. Για να εντοπιστούν τέτοιες συσχετίσεις, απαιτούνται:
- Μετρήσεις προσανατολισμού (αζιμούθιο),
- Υπολογισμός ύψους ορίζοντα,
- Αστρονομικοί υπολογισμοί για το παρελθόν (λαμβάνοντας υπόψη τη μετάπτωση των ισημεριών), και
- Συσχέτιση με ιστορικά ή λατρευτικά δεδομένα[3].
Η σύγχρονη προσέγγιση απαιτεί επίσης τη χρήση ψηφιακών μοντέλων τοπίου, προγραμμάτων προσομοίωσης (όπως Stellarium) και στατιστικής σύγκρισης πολλών θέσεων, ώστε να αποφεύγονται αυθαίρετες ερμηνείες [4]. Η αξιοπιστία προκύπτει όταν οι αστρονομικές παρατηρήσεις εναρμονίζονται με τεκμηριωμένες αρχαιολογικές ή λατρευτικές πρακτικές, όχι όταν στηρίζονται σε μεμονωμένα δεδομένα.
Παραδείγματα εφαρμογής
Οι ελληνικοί ναοί
Στον ελλαδικό χώρο, οι έρευνες της Efrosyni Boutsikas (2007) έδειξαν ότι οι προσανατολισμοί των ελληνικών ναών δεν ακολουθούν ένα ενιαίο πρότυπο «ανατολικού προσανατολισμού», όπως είχε υποτεθεί παλαιότερα. Η στατιστική της ανάλυση σε 107 ναούς αποκάλυψε σημαντική ποικιλία, υποδεικνύοντας ότι η επιλογή κατεύθυνσης εξαρτάται συχνά από το τοπικό τοπίο και τις τελετουργικές πρακτικές[5].
Σε μεταγενέστερη έρευνα, οι Boutsikas και Ruggles (2011) ανέλυσαν το ιερό της Άρτεμης Ορθίας στην αρχαία Σπάρτη. Διαπίστωσαν ότι ο προσανατολισμός του μνημείου ενδέχεται να σχετίζεται με συγκεκριμένα αστρικά φαινόμενα που συνέπιπταν με τελετουργίες, όπως το Παρθένειον του Αλκμάν, υποδεικνύοντας μια συνειδητή ένταξη των ουρανίων σωμάτων στο λατρευτικό τοπίο[6].
Οι ναοί της Σικελίας
Ο Alun Salt (2010) μελέτησε τις ευθυγραμμίσεις ελληνικών ναών στη Σικελία, αναλύοντας αν τα αρχιτεκτονικά τους σχέδια αντανακλούν αστρονομικές επιρροές. Η έρευνά του έδειξε ότι, αν και ορισμένοι ναοί φαίνεται να συνδέονται με φαινόμενα ανατολής/δύσης του ηλίου, πολλοί άλλοι αποκλίνουν, γεγονός που υποδηλώνει την επίδραση τοπικών, πολιτικών ή θρησκευτικών παραγόντων[7].
