Παλαιολιθική περίοδος: Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων

Από archaeology
Πήδηση στην πλοήγησηΠήδηση στην αναζήτηση
← Παλαιότερη επεξεργασία
ΟπτικήΚώδικας wiki
Χωρίς σύνοψη επεξεργασίας
 
(13 ενδιάμεσες αναθεωρήσεις από τον ίδιο χρήστη δεν εμφανίζεται)
Γραμμή 1: Γραμμή 1:
[[File:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|thumb|220px|Ο παλαιότερος γνωστός εικονιστικός πίνακας είναι μια απεικόνιση ενός ταύρου που ανακαλύφθηκε στο [[σπήλαιο Λουμπάνγκ Τζεριτζί Σαλέχ]] (Lubang Jeriji Saléh) στην Ινδονησία. Ζωγραφίστηκε πριν από 40.000–52.000 χρόνια ή νωρίτερα.]]
[[File:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|thumb|220px|Ο παλαιότερος γνωστός εικονιστικός πίνακας είναι μια απεικόνιση ενός ταύρου που ανακαλύφθηκε στο [[σπήλαιο Λουμπάνγκ Τζεριτζί Σαλέχ]] (Lubang Jeriji Saléh) στην Ινδονησία. Ζωγραφίστηκε πριν από 40.000–52.000 χρόνια ή νωρίτερα.]]
Η '''παλαιολιθική περίοδος''', (Palaeolithic) είναι η αρχαιότερη και μεγαλύτερη φάση της [[προϊστορία]]ς, εκτεινόμενη από περίπου 3,3 εκατομμύρια χρόνια πριν έως το 10.000 [[ΠΚΕ]]<ref>Demidenko et al. 2021, 39.</ref>. Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, οι πρώτες ανθρωπίδες και αργότερα ο [[Homo sapiens]] ανέπτυξαν βασικές τεχνικές επιβίωσης, [[εργαλείο|εργαλεία]] και μορφές τέχνης, προσαρμοζόμενοι σε δραστικές [[κλιματική αλλαγή|κλιματικές αλλαγές]]. Η έρευνα βασίζεται σε [[αρχαιολογική μαρτυρία|αρχαιολογικά ευρήματα]] από σπήλαια, καταυλισμούς και φορητά αντικείμενα, με έμφαση στην ανοιχτή πρόσβαση για επαλήθευση<ref>McPherron and Bicho 2018, 1.</ref> Η παλαιολιθική περίοδος διαιρείται σε Κατώτερη, Μέση και Άνω Παλαιολιθική, με τη μετάβαση από τη Μέση στην Άνω να σηματοδοτεί μια «πνευματική επανάσταση» γύρω στα 50.000-30.000 ΠΚΕ, όταν εμφανίζονται πιο σύνθετες συμπεριφορές<ref>Kleiner 2010, 2.</ref>.  
Η '''παλαιολιθική περίοδος''', (Palaeolithic) είναι η αρχαιότερη και μεγαλύτερη φάση της [[προϊστορία]]ς, εκτεινόμενη από περίπου 3,3 εκατομμύρια χρόνια πριν έως το 10.000 [[ΠΚΕ]]<ref>Demidenko et al. 2021, 39.</ref>. Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, οι πρώτες ανθρωπίδες και αργότερα ο [[Homo sapiens]] ανέπτυξαν βασικές τεχνικές επιβίωσης, [[Εργαλείο|εργαλεία]] και μορφές τέχνης, προσαρμοζόμενοι σε δραστικές [[Κλιματική αλλαγή|κλιματικές αλλαγές]]. Η έρευνα βασίζεται σε [[Αρχαιολογική μαρτυρία|αρχαιολογικά ευρήματα]] από σπήλαια, καταυλισμούς και φορητά αντικείμενα, με έμφαση στην ανοιχτή πρόσβαση για επαλήθευση<ref>McPherron and Bicho 2018, 1.</ref> Η παλαιολιθική περίοδος διαιρείται σε Κατώτερη, Μέση και Άνω Παλαιολιθική, με τη μετάβαση από τη Μέση στην Άνω να σηματοδοτεί μια «πνευματική επανάσταση» γύρω στα 50.000-30.000 ΠΚΕ, όταν εμφανίζονται πιο σύνθετες συμπεριφορές<ref>Kleiner 2010, 2.</ref>.  


==Χρονολόγηση της παλαιολιθικής περιόδου==
==Χρονολόγηση της παλαιολιθικής περιόδου==
Η Κατώτερη Παλαιολιθική ξεκινά περίπου 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν στην Αφρική, με τα πρώτα [[λίθινο εργαλείο|λίθινα εργαλεία]] τύπου [[Ολντοβάν]]<ref>OER Project n.d., 4.</ref> Στην Ευρώπη, η περίοδος αυτή φτάνει μέχρι τα 300.000 ΠΚΕ, με εξάπλωση ανθρωπιδών όπως ο [[Homo erectus]]<ref>Kleiner 2010, 2.</ref>. Η Μέση Παλαιολιθική (300.000-50.000 ΠΚΕ) χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των [[Νεάντερταλ]] (Neanderthal) στην Ευρώπη και των πρώτων σύγχρονων ανθρώπων στην Αφρική, με τεχνικές κατασκευής εργαλείων όπως η [[τεχνική Λεβαλλουά|Λεβαλλουά]]<ref>Demidenko et al. 2021, 2.</ref> Σημαντικές χρονολογήσεις περιλαμβάνουν ευρήματα από το σπήλαιο Μπλόμπος (Blombos Cave) στη Νότια Αφρική, γύρω στα 73.000 [[ΠΚΕ]]<ref>OER Project n.d., 4.</ref>
[[Αρχείο:Image hominin.png|μικρογραφία|220px|Χρονολόγιο ανθρωπίνων<ref>Ο όρος αναφέρεται συγκεκριμένα στη φυλή (tribe) Hominini, η οποία περιλαμβάνει τους σύγχρονους ανθρώπους, τα εξαφανισμένα είδη του γένους Homo (όπως ο Homo erectus και ο Homo neanderthalensis) και τους στενούς συγγενείς τους, όπως τα είδη Australopithecus. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό homo ("άνθρωπος"). </ref>.]]
Η κατώτερη παλαιολιθική ξεκινά περίπου 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν στην Αφρική, με τα πρώτα [[Λίθινο εργαλείο|λίθινα εργαλεία]] τύπου [[Ολντοβάν]]<ref>OER Project n.d., 4.</ref> Στην Ευρώπη, η περίοδος αυτή φτάνει μέχρι τα 300.000 ΠΚΕ, με εξάπλωση ανθρωπιδών όπως ο [[Homo erectus]]<ref>Kleiner 2010, 2.</ref>. Η μέση παλαιολιθική (300.000-50.000 ΠΚΕ) χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των [[Νεάντερταλ]] (Neanderthal) στην Ευρώπη και των πρώτων σύγχρονων ανθρώπων στην Αφρική, με τεχνικές κατασκευής εργαλείων όπως η [[Τεχνική Λεβαλλουά|Λεβαλλουά]]<ref>Demidenko et al. 2021, 2.</ref> Σημαντικές χρονολογήσεις περιλαμβάνουν ευρήματα από το σπήλαιο Μπλόμπος (Blombos Cave) στη Νότια Αφρική, γύρω στα 73.000 [[ΠΚΕ]]<ref>OER Project n.d., 4.</ref>


Η Άνω Παλαιολιθική (50.000-10.000 ΠΚΕ) σηματοδοτεί την εξάπλωση του [[Homo sapiens]], με πολιτισμούς όπως ο [[Ωρινάκειος πολιτισμός]] (Aurignacian] (34.000-23.000 ΠΚΕ), ο [[Γραβέττιος πολιτισμός]] (Gravettian) (28.000-22.000 ΠΚΕ) και ο Μαγδαλένιος ή Μαγδαληναίος πολιτισμός (Magdalenian) (18.000-10.000 ΠΚΕ)<ref>Kleiner 2010, 9.</ref>. Στην Ιορδανία, η Αρχική Ανώτερη παλαιολιθική (Initial Upper Paleolithic] χρονολογείται στα 45.000-36.000 ΠΚΕ, με μεθόδους όπως η [[οπτικά διεγερμένη φωταύγεια]] (OSL)<ref>Demidenko et al. 2021, 10.</ref> Η χρονολόγηση βασίζεται σε [[ραδιοχρονολόγηση]] και OSL, αποκαλύπτοντας αλληλεπικαλύψεις με Νεάντερταλ<ref>Bacon et al. 2023, 371.</ref>. Κλιματικά γεγονότα, όπως οι παγετώδεις περίοδοι, επηρέασαν τις μετακινήσεις, με τις υγρές φάσεις γύρω στα 45.000-40.000 ΠΚΕ να ευνοούν τη μόνιμη κατοίκηση<ref>Demidenko et al. 2021, 47.</ref>
Η άνω παλαιολιθική (50.000-10.000 ΠΚΕ) σηματοδοτεί την εξάπλωση του [[Homo sapiens]], με πολιτισμούς όπως ο [[Ωρινάκειος πολιτισμός]] (Aurignacian] (34.000-23.000 ΠΚΕ), ο [[Γραβέττιος πολιτισμός]] (Gravettian) (28.000-22.000 ΠΚΕ) και ο Μαγδαλένιος ή [[Μαγδαληναίος πολιτισμός]] (Magdalenian) (18.000-10.000 ΠΚΕ)<ref>Kleiner 2010, 9.</ref>. Στην Ιορδανία, η αρχική ανώτερη παλαιολιθική (Initial Upper Paleolithic] χρονολογείται στα 45.000-36.000 ΠΚΕ, με μεθόδους όπως η [[οπτικά διεγερμένη φωταύγεια]] (OSL)<ref>Demidenko et al. 2021, 10.</ref> Η χρονολόγηση βασίζεται σε [[ραδιοχρονολόγηση]] και OSL, αποκαλύπτοντας αλληλεπικαλύψεις με Νεάντερταλ<ref>Bacon et al. 2023, 371.</ref>. Κλιματικά γεγονότα, όπως οι [[Εποχή των παγετώνων|παγετώδεις περίοδοι]], επηρέασαν τις μετακινήσεις, με τις υγρές φάσεις γύρω στα 45.000-40.000 ΠΚΕ να ευνοούν τη μόνιμη κατοίκηση<ref>Demidenko et al. 2021, 47.</ref>


{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
Γραμμή 17: Γραμμή 18:
|-
|-
| Κατώτερη Παλαιολιθική
| Κατώτερη Παλαιολιθική
| 2,6 εκ. – 300.000 ΠΚΕ
| 2,6 εκ. – 300.000 [[ΠΠ]]
| Ολντοβάν, Αχελαία
| Ολντοβάν, Αχελαία
| Κοπείς (choppers), κοπτικά (flakes), χειροπέλεκεις (handaxes)
| Κοπείς (choppers), κοπτικά (flakes), χειροπέλεκεις (handaxes)
Γραμμή 25: Γραμμή 26:
|-
|-
| Μέση Παλαιολιθική
| Μέση Παλαιολιθική
| 300.000 – 50.000 ΠΚΕ
| 300.000 – 50.000 ΠΠ
| Λεβαλλουά, Δισκοειδής, Quina, Μουστέρια
| Λεβαλλουά, Δισκοειδής, Quina, Μουστέρια
| Προετοιμασμένοι πυρήνες Λεβαλλουά, εγκοπές, πλευρικά εργαλεία (side-scrapers), οδοντωτά
| Προετοιμασμένοι πυρήνες Λεβαλλουά, εγκοπές, πλευρικά εργαλεία (side-scrapers), οδοντωτά
Γραμμή 41: Γραμμή 42:


==Τεχνολογικές καινοτομίες και εργαλεία==
==Τεχνολογικές καινοτομίες και εργαλεία==
[[File:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|thumb|220px|Εργαλείο διπλής όψης της κατώτερης παλαιολιθικής, ανώτερη όσο και από την κατώτερη επιφάνειά της]]
Τα εργαλεία της Παλαιολιθικής αντανακλούν την εξέλιξη από απλή επεξεργασία λίθου σε σύνθετες κατασκευές. Στην Κατώτερη, κυριαρχούν τα choppers και flakes<ref>OER Project n.d., 4.</ref>. Στη Μέση, η [[τεχνική Λεβαλλουά]] παράγει πιο αιχμηρά εργαλεία, όπως αιχμές και ξύστρες<ref>Demidenko et al. 2021, 2.</ref>. Στην Άνω, εμφανίζονται λεπίδες από πυρήνες, εργαλεία από οστό και ελεφαντόδοντο, όπως γλυφίδες και ξέστρες άκρου. <ref>Kleiner 2010, 7.</ref>
Τα εργαλεία της Παλαιολιθικής αντανακλούν την εξέλιξη από απλή επεξεργασία λίθου σε σύνθετες κατασκευές. Στην Κατώτερη, κυριαρχούν τα choppers και flakes<ref>OER Project n.d., 4.</ref>. Στη Μέση, η [[τεχνική Λεβαλλουά]] παράγει πιο αιχμηρά εργαλεία, όπως αιχμές και ξύστρες<ref>Demidenko et al. 2021, 2.</ref>. Στην Άνω, εμφανίζονται λεπίδες από πυρήνες, εργαλεία από οστό και ελεφαντόδοντο, όπως γλυφίδες και ξέστρες άκρου. <ref>Kleiner 2010, 7.</ref>


Γραμμή 67: Γραμμή 70:


==Τέχνη και συμβολισμός==
==Τέχνη και συμβολισμός==
Η τέχνη εμφανίζεται από τη Μέση Παλαιολιθική, με γεωμετρικά σχέδια και κοσμήματα από κοχύλια στο [[σπήλαιο Μπλόμπος]] (Blombos Cave)(73.000 ΠΚΕ)<ref>OER Project n.d., 5.</ref>. Οι Neanderthal δημιουργούσαν σπηλαιογραφίες, όπως στο [[σπήλαιο Λα Πασιέγκα]] (La Pasiega) (64.000 ΠΚΕ)<ref>OER Project n.d., 5.</ref>. Στην Άνω παλαιολιθική, η τέχνη γίνεται πιο σύνθετη, με σπηλαιογραφίες όπως στο [[σπήλαιο Σωβέ]] (Chauvet) (30.000 ΠΚΕ), με 427 ζώα<ref>Kleiner 2010, 3.</ref> Τα αγαλματίδια, όπως η [[Αφροδίτη του Βίλλεντορφ]] (28.000 ΠΚΕ.), συμβολίζουν γονιμότητα<ref>Kleiner 2010, 10.</ref> Οι [[σπηλαιογραφία|σπηλαιογραφίες]] χρησιμοποιούσαν ώχρα και κάρβουνο, με τεχνικές όπως το στένσιλ<ref>Kleiner 2010, 5.</ref>. Μη εικονιστικά [[σύμβολο|σύμβολα]], όπως σημεία και Y, σχημάτιζαν είδος πρωτογραφής για [φαινολογία|φαινολογικό]] ημερολόγιο, καταγράφοντας γέννες ζώων σε σεληνιακούς μήνες<ref>Bacon et al. 2023, 376.</ref> Η τέχνη είχε μαγικοθρησκευτικό ρόλο, όπως και η συμπαθητική [[μαγεία]] για το κυνήγι<ref>Kleiner 2010, 5.</ref>.
[[File:Wien NHM Venus von Willendorf.jpg|thumb|220px|Η Αφροδίτη του Willendorf είναι ένα από τα πιο διάσημα ειδώλια της Αφροδίτης.]]
[[File:Arrowhead.jpg|thumb|220px|Άνθρωποι συμμετείχαν πιθανώς σε εμπόριο μεγάλων αποστάσεων μεταξύ ομάδων για σπάνια εμπορεύματα και πρώτες ύλες (όπως λίθις που απαιτείται για την κατασκευή εργαλείων) ήδη πριν από 120.000 χρόνια στη Μέση Παλαιολιθική.]]
Η [[τέχνη]] εμφανίζεται από τη μέση παλαιολιθική, με γεωμετρικά σχέδια και κοσμήματα από κογχύλια στο [[σπήλαιο Μπλόμπος]] (Blombos Cave)(73.000 ΠΚΕ)<ref>OER Project n.d., 5.</ref>. Οι Νεάντερταλ δημιουργούσαν σπηλαιογραφίες, όπως στο [[σπήλαιο Λα Πασιέγκα]] (La Pasiega) (64.000 ΠΚΕ)<ref>OER Project n.d., 5.</ref>. Στην άνω παλαιολιθική, η τέχνη γίνεται πιο σύνθετη, με σπηλαιογραφίες όπως στο [[σπήλαιο Σωβέ]] (Chauvet) (30.000 ΠΚΕ), με 427 ζώα<ref>Kleiner 2010, 3.</ref> Τα αγαλματίδια, όπως η [[Αφροδίτη του Βίλλεντορφ]] (28.000 ΠΚΕ.), συμβολίζουν γονιμότητα<ref>Kleiner 2010, 10.</ref> Οι [[Σπηλαιογραφία|σπηλαιογραφίες]] χρησιμοποιούσαν ώχρα και κάρβουνο, με τεχνικές όπως το στένσιλ<ref>Kleiner 2010, 5.</ref>. Μη εικονιστικά [[Σύμβολο|σύμβολα]], όπως σημεία και Y, σχημάτιζαν είδος πρωτογραφής για [[Φαινολογία|φαινολογικό]] ημερολόγιο, καταγράφοντας γέννες ζώων σε σεληνιακούς μήνες<ref>Bacon et al. 2023, 376.</ref> Η τέχνη φαίνεται πως είχε μαγικοθρησκευτικό ρόλο, όπως και η συμπαθητική [[μαγεία]] για το κυνήγι<ref>Kleiner 2010, 5.</ref>.


Η εξέλιξη της παλαιολιθικής τέχνης συνδέεται με την [[γνωστική επανάσταση]], όπου η συμβολική σκέψη επιτρέπει την έκφραση αφηρημένων ιδεών, όπως φαίνεται από πρώιμα ευρήματα σε Αφρική και Ευρώπη<ref>OER Project n.d., 2-3.</ref>. Στη Μέση Παλαιολιθική, παραδείγματα περιλαμβάνουν χαρακτικά με ώχρα και κογχύλια [[Nassarius]] (75.000-82.000 ΠΚΕ), που υποδηλώνουν διακοσμητική χρήση και κοινωνική σηματοδότηση<ref>Smarthistory 2023, 1.</ref>. Στην Άνω παλαιολιθκή, τα έργα στα τοιχώματα των [[σπήλαιο|σπηλαίων]] όπως στο [[σπήλαιο Λασκώ]] Lascaux (16.000-14.000 ΠΚΕ) απεικονίζουν ζώα με ρεαλισμό, χρησιμοποιώντας φυσικές καμπύλες βράχων για τρισδιάστατο εφέ, ενώ έργα όπως η [[Αφροδίτη του Χόλε Φελς]] (Hohle Fels) (35.000 ΠΚΕ, από ελεφαντόδοντο) εστιάζουν σε γυναικείες μορφές, πιθανώς ως σύμβολα γονιμότητας ή θεοτήτων<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 3-5.</ref> Άλλες [[αρχαιολογική θέση|αρχαιολογικές θέσεις]] όπως το [[σπήλαιο της Αλταμίρα]] (15.000 ΠΚΕ) και Pech Merle (25.000-15.000 π.Χ.) δείχνουν ποικιλία θεμάτων, από αρπακτικά ζώα έως αποτυπώματα χεριών<ref>Smarthistory 2023, 2.</ref>.
Η εξέλιξη της παλαιολιθικής τέχνης συνδέεται με την [[γνωστική επανάσταση]], όπου η συμβολική σκέψη επιτρέπει την έκφραση αφηρημένων ιδεών, όπως φαίνεται από πρώιμα ευρήματα σε Αφρική και Ευρώπη<ref>OER Project n.d., 2-3.</ref>. Στη Μέση Παλαιολιθική, παραδείγματα περιλαμβάνουν χαρακτικά με ώχρα και κογχύλια [[Nassarius]] (75.000-82.000 ΠΚΕ), που υποδηλώνουν διακοσμητική χρήση και κοινωνική σηματοδότηση<ref>Smarthistory 2023, 1.</ref>. Στην Άνω παλαιολιθκή, τα έργα στα τοιχώματα των [[Σπήλαιο|σπηλαίων]] όπως στο [[σπήλαιο Λασκώ]] Lascaux (16.000-14.000 ΠΚΕ) απεικονίζουν ζώα με ρεαλισμό, χρησιμοποιώντας φυσικές καμπύλες βράχων για τρισδιάστατο εφέ, ενώ έργα όπως η [[Αφροδίτη του Χόλε Φελς]] (Hohle Fels) (35.000 ΠΚΕ, από ελεφαντόδοντο) εστιάζουν σε γυναικείες μορφές, πιθανώς ως σύμβολα γονιμότητας ή θεοτήτων<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 3-5.</ref> Άλλες [[Αρχαιολογική θέση|αρχαιολογικές θέσεις]] όπως το [[σπήλαιο της Αλταμίρα]] (15.000 ΠΚΕ) και Pech Merle (25.000-15.000 π.Χ.) δείχνουν ποικιλία θεμάτων, από αρπακτικά ζώα έως αποτυπώματα χεριών<ref>Smarthistory 2023, 2.</ref>.


Οι ερμηνείες ποικίλλουν. Ορισμένοι ερευνητές βλέπουν μαγεία κυνηγιού, σύμφωνα με την οποία οι εικόνες εξασφάλιζαν επιτυχία, ενώ άλλοι προτείνουν [[σαμανισμός|σαμανισμό]], με τα σπήλαια ως χώρους [[τελετουργία|τελετουργιών]]<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 6.</ref>. Η απουσία ανθρώπινων μορφών ή [[τοπίο|τοπίων]] υποδηλώνει εστίαση στον πνευματικό κόσμο, με θεωρίες για αστρονομική σημασία (π.χ. αστρικοί χάρτες στο Λασκώ)<ref>OER Project n.d., 6.</ref>. Πρόσφατες έρευνες τονίζουν ότι η τέχνη δεν ήταν αποκλειστική του Homo sapiens, με Neanderthal να δημιουργούν έργα 64.000-120.000 ΠΚΕ, προκαλώντας συζητήσεις για σταδιακή εξέλιξη<ref>Smarthistory 2023, 1.</ref>. Υλικά όπως η ώχρα (κόκκινος [[αιματίτης]]), το [[μαγγάνιο]] για μαύρο, και ο [[πηλός]] για λευκό, εφαρμόζονταν με δάχτυλα ή πινέλα από γούνα, δείχνοντας τεχνική πρόοδο<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 4.</ref>. Η τέχνη αυτή, βρέθηκε σε πάνω από 200 σπήλαια και αντανακλά τη [[νομάδες|νομαδική ζωή]] και [[πολιτισμός|πολιτιστική ανταλλαγή]], συμβάλλοντας στην κατανόηση της ανθρώπινης δημιουργικότητας<ref>OER Project n.d., 7.</ref>.
Οι ερμηνείες ποικίλλουν. Ορισμένοι ερευνητές βλέπουν μαγεία κυνηγιού, σύμφωνα με την οποία οι εικόνες εξασφάλιζαν επιτυχία, ενώ άλλοι προτείνουν [[Σαμανισμός|σαμανισμό]], με τα σπήλαια ως χώρους [[Τελετουργία|τελετουργιών]]<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 6.</ref>. Η απουσία ανθρώπινων μορφών ή [[Τοπίο|τοπίων]] υποδηλώνει εστίαση στον πνευματικό κόσμο, με θεωρίες για αστρονομική σημασία (π.χ. αστρικοί χάρτες στο Λασκώ)<ref>OER Project n.d., 6.</ref>. Πρόσφατες έρευνες τονίζουν ότι η τέχνη δεν ήταν αποκλειστική του Homo sapiens, με Neanderthal να δημιουργούν έργα 64.000-120.000 ΠΚΕ, προκαλώντας συζητήσεις για σταδιακή εξέλιξη<ref>Smarthistory 2023, 1.</ref>. Υλικά όπως η ώχρα (κόκκινος [[αιματίτης]]), το [[μαγγάνιο]] για μαύρο, και ο [[πηλός]] για λευκό, εφαρμόζονταν με δάχτυλα ή πινέλα από γούνα, δείχνοντας τεχνική πρόοδο<ref>Pressbooks BCCampus n.d., 4.</ref>. Η τέχνη αυτή, βρέθηκε σε πάνω από 200 σπήλαια και αντανακλά τη [[Νομάδες|νομαδική ζωή]] και [[Πολιτισμός|πολιτιστική ανταλλαγή]], συμβάλλοντας στην κατανόηση της ανθρώπινης δημιουργικότητας<ref>OER Project n.d., 7.</ref>.


==Κοινωνική δομή και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον==
==Κοινωνική δομή και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον==
Οι παλαιολιθικοί άνθρωποι ζούσαν σε μικρές νομαδικές ομάδες, ως [[Κυνηγός τροφοσυλλέκτης|κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες]]<ref>McPherron and Bicho 2018, 1.</ref>. Η παλαιολιθική [[κοινωνία]] θεωρείται ισότιμη, με έμφαση στην ανταλλαγή γνώσεων μέσω συλλογικής γνώσης<ref>OER Project n.d., 2.</ref>. Τελετουργίες συνδέονται με την τέχνη, πιθανώς σμανιστικές<ref>Kleiner 2010, 6.</ref>.
Οι παλαιολιθικοί άνθρωποι ζούσαν σε μικρές νομαδικές ομάδες, ως [[Κυνηγός τροφοσυλλέκτης|κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες]]<ref>McPherron and Bicho 2018, 1.</ref>. Η παλαιολιθική [[κοινωνία]] θεωρείται ισότιμη, με έμφαση στην ανταλλαγή γνώσεων μέσω συλλογικής γνώσης<ref>OER Project n.d., 2.</ref>. Τελετουργίες συνδέονται με την τέχνη, πιθανώς σμανιστικές<ref>Kleiner 2010, 6.</ref>.


Η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον ήταν κρίσιμη, με προσαρμογή σε παγετώδεις περιόδους<ref>Demidenko et al. 2021, 50.</ref>. Το φαινολογικό ημερολόγιο φαίνεται πως βοηθούσε στην πρόβλεψη μεταναστεύσεων των ζώων<ref>Bacon et al. 2023, 375.</ref>. Καταυλισμοί όπως το Mezhirich (16.000 ΠΚΕ) δείχνουν εποχιακές κατοικίες από οστά μαμούθ. <ref>Kleiner 2010, 11.</ref>
Η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον ήταν κρίσιμη, με προσαρμογή σε παγετώδεις περιόδους<ref>Demidenko et al. 2021, 50.</ref>. Το φαινολογικό ημερολόγιο φαίνεται πως βοηθούσε στην πρόβλεψη μεταναστεύσεων των ζώων<ref>Bacon et al. 2023, 375.</ref>. Καταυλισμοί όπως το Μέτζιριχ (Mezhirich), στη σημερινή Ουκρανία (16.000 ΠΚΕ) δείχνουν εποχιακές κατοικίες από οστά μαμούθ. <ref>Kleiner 2010, 11.</ref>


Η παλαιολιθική περίοδος θέτει τα θεμέλια της ανθρώπινης εξέλιξης, με προόδους σε [[τεχνολογία]], [[τέχνη]] και [[κοινωνία]]<ref>McPherron and Bicho 2018, 4.</ref>. Η έρευνα συνεχίζει να αποκαλύπτει λεπτομέρειες της ζωής στην παλαιολιθική, τονίζοντας την ανάγκη για διεπιστημονικές προσεγγίσεις<ref>Bacon et al. 2023, 385.</ref>.
Η παλαιολιθική περίοδος θέτει τα θεμέλια της ανθρώπινης εξέλιξης, με προόδους σε [[τεχνολογία]], [[τέχνη]] και [[κοινωνία]]<ref>McPherron and Bicho 2018, 4.</ref>. Η έρευνα συνεχίζει να αποκαλύπτει λεπτομέρειες της ζωής στην παλαιολιθική, τονίζοντας την ανάγκη για διεπιστημονικές προσεγγίσεις<ref>Bacon et al. 2023, 385.</ref>.
Γραμμή 84: Γραμμή 89:


==Βιβλιογραφία==
==Βιβλιογραφία==
*Bacon, Bennett, Azadeh Khatiri, James Palmer, Tony Freeth, Paul Pettitt, and Robert Kentridge. 2023. "An Upper Palaeolithic Proto-writing System and Phenological Calendar." Cambridge Archaeological Journal 33 (3): 371–89. https://doi.org/10.1017/S0959774322000415.
*Bacon, Bennett, Azadeh Khatiri, James Palmer, Tony Freeth, Paul Pettitt, and Robert Kentridge. 2023. "An Upper Palaeolithic Proto-writing System and Phenological Calendar." ''Cambridge Archaeological Journal'' 33 (3): 371–89. https://doi.org/10.1017/S0959774322000415.
*Demidenko, Yuri E., Omry Barzilai, Mae Goder-Goldberger, and Reuven Yeshurun. 2021. "Lithic Technology and Chronology of Initial Upper Paleolithic Assemblages at Tor Fawaz, Southern Jordan." Journal of Paleolithic Archaeology 5 (1): 1–59. https://doi.org/10.1007/s41982-021-00107-3.
*Demidenko, Yuri E., Omry Barzilai, Mae Goder-Goldberger, and Reuven Yeshurun. 2021. "Lithic Technology and Chronology of Initial Upper Paleolithic Assemblages at Tor Fawaz, Southern Jordan." ''Journal of Paleolithic Archaeology'' 5 (1): 1–59. https://doi.org/10.1007/s41982-021-00107-3.
*Kleiner, Fred S. 2010. "Prehistoric Art." In Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective, 1–11. Boston: Wadsworth. (Sample chapter available open access at https://www.pearsonhighered.com/assets/samplechapter/0/2/0/5/0205685188.pdf).
*Kleiner, Fred S. 2010. "Prehistoric Art." In Gardner's ''Art through the Ages: The Western Perspective'', 1–11. Boston: Wadsworth. (Sample chapter available open access at https://www.pearsonhighered.com/assets/samplechapter/0/2/0/5/0205685188.pdf).
*McPherron, Shannon P., and Nuno Bicho. 2018. "Editorial." Journal of Paleolithic Archaeology 1 (1): 1–4. https://doi.org/10.1007/s41982-017-0001-7.
*McPherron, Shannon P., and Nuno Bicho. 2018. "Editorial." ''Journal of Paleolithic Archaeology'' 1 (1): 1–4. https://doi.org/10.1007/s41982-017-0001-7.
*OER Project. n.d. "Art of the Paleolithic." World History Project. Accessed November 16, 2025. https://www.oerproject.com/-/media/WHP/PDF/Era2/WHP-2-1-3-Read---Art-of-the-Paleolithic---980L.pdf.
*OER Project. n.d. "Art of the Paleolithic." ''World History Project''. Accessed November 16, 2025. https://www.oerproject.com/-/media/WHP/PDF/Era2/WHP-2-1-3-Read---Art-of-the-Paleolithic---980L.pdf.
*Pressbooks BCCampus. n.d. "Paleolithic Art." In Art and Visual Culture: Prehistory to Renaissance. Accessed November 16, 2025. https://pressbooks.bccampus.ca/cavestocathedrals/chapter/paleolithic/.
*Pressbooks BCCampus. n.d. "Paleolithic Art." In ''Art and Visual Culture: Prehistory to Renaissance''. Accessed November 16, 2025. https://pressbooks.bccampus.ca/cavestocathedrals/chapter/paleolithic/.
*Smarthistory. 2023. "Paleolithic Art, an Introduction." Accessed November 16, 2025. https://smarthistory.org/paleolithic-art-an-introduction/.
*Smarthistory. 2023. "Paleolithic Art, an Introduction." Accessed November 16, 2025. https://smarthistory.org/paleolithic-art-an-introduction/.
== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==
* [https://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).
* [https://donsmaps.com/ Donsmaps: a vast repository of Paleolithic resources]
* [https://web.archive.org/web/20161123052918/http://www.miotas.org/timemap/paleolithic.cfm Interactive Timeline Simile/Timemap index of Eurasian sites]


[[Κατηγορία:Παλαιολιθική περίοδος]]
[[Κατηγορία:Παλαιολιθική περίοδος]]

Τελευταία αναθεώρηση της 16:21, 16 Νοεμβρίου 2025

Ο παλαιότερος γνωστός εικονιστικός πίνακας είναι μια απεικόνιση ενός ταύρου που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Λουμπάνγκ Τζεριτζί Σαλέχ (Lubang Jeriji Saléh) στην Ινδονησία. Ζωγραφίστηκε πριν από 40.000–52.000 χρόνια ή νωρίτερα.

Η παλαιολιθική περίοδος, (Palaeolithic) είναι η αρχαιότερη και μεγαλύτερη φάση της προϊστορίας, εκτεινόμενη από περίπου 3,3 εκατομμύρια χρόνια πριν έως το 10.000 ΠΚΕ[1]. Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, οι πρώτες ανθρωπίδες και αργότερα ο Homo sapiens ανέπτυξαν βασικές τεχνικές επιβίωσης, εργαλεία και μορφές τέχνης, προσαρμοζόμενοι σε δραστικές κλιματικές αλλαγές. Η έρευνα βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα από σπήλαια, καταυλισμούς και φορητά αντικείμενα, με έμφαση στην ανοιχτή πρόσβαση για επαλήθευση[2] Η παλαιολιθική περίοδος διαιρείται σε Κατώτερη, Μέση και Άνω Παλαιολιθική, με τη μετάβαση από τη Μέση στην Άνω να σηματοδοτεί μια «πνευματική επανάσταση» γύρω στα 50.000-30.000 ΠΚΕ, όταν εμφανίζονται πιο σύνθετες συμπεριφορές[3].

Χρονολόγηση της παλαιολιθικής περιόδου

Χρονολόγιο ανθρωπίνων[4].

Η κατώτερη παλαιολιθική ξεκινά περίπου 2,6 εκατομμύρια χρόνια πριν στην Αφρική, με τα πρώτα λίθινα εργαλεία τύπου Ολντοβάν[5] Στην Ευρώπη, η περίοδος αυτή φτάνει μέχρι τα 300.000 ΠΚΕ, με εξάπλωση ανθρωπιδών όπως ο Homo erectus[6]. Η μέση παλαιολιθική (300.000-50.000 ΠΚΕ) χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των Νεάντερταλ (Neanderthal) στην Ευρώπη και των πρώτων σύγχρονων ανθρώπων στην Αφρική, με τεχνικές κατασκευής εργαλείων όπως η Λεβαλλουά[7] Σημαντικές χρονολογήσεις περιλαμβάνουν ευρήματα από το σπήλαιο Μπλόμπος (Blombos Cave) στη Νότια Αφρική, γύρω στα 73.000 ΠΚΕ[8]

Η άνω παλαιολιθική (50.000-10.000 ΠΚΕ) σηματοδοτεί την εξάπλωση του Homo sapiens, με πολιτισμούς όπως ο Ωρινάκειος πολιτισμός (Aurignacian] (34.000-23.000 ΠΚΕ), ο Γραβέττιος πολιτισμός (Gravettian) (28.000-22.000 ΠΚΕ) και ο Μαγδαλένιος ή Μαγδαληναίος πολιτισμός (Magdalenian) (18.000-10.000 ΠΚΕ)[9]. Στην Ιορδανία, η αρχική ανώτερη παλαιολιθική (Initial Upper Paleolithic] χρονολογείται στα 45.000-36.000 ΠΚΕ, με μεθόδους όπως η οπτικά διεγερμένη φωταύγεια (OSL)[10] Η χρονολόγηση βασίζεται σε ραδιοχρονολόγηση και OSL, αποκαλύπτοντας αλληλεπικαλύψεις με Νεάντερταλ[11]. Κλιματικά γεγονότα, όπως οι παγετώδεις περίοδοι, επηρέασαν τις μετακινήσεις, με τις υγρές φάσεις γύρω στα 45.000-40.000 ΠΚΕ να ευνοούν τη μόνιμη κατοίκηση[12]

Περίοδος Χρονολογία Τεχνολογικές Φάσεις Τυπικά Εργαλεία Κύριες Ανθρωπίδες Γεωγραφική Εξάπλωση
Κατώτερη Παλαιολιθική 2,6 εκ. – 300.000 ΠΠ Ολντοβάν, Αχελαία Κοπείς (choppers), κοπτικά (flakes), χειροπέλεκεις (handaxes) Homo habilis, Homo erectus Αφρική, Ευρασία
Μέση Παλαιολιθική 300.000 – 50.000 ΠΠ Λεβαλλουά, Δισκοειδής, Quina, Μουστέρια Προετοιμασμένοι πυρήνες Λεβαλλουά, εγκοπές, πλευρικά εργαλεία (side-scrapers), οδοντωτά Νεάντερταλ, πρώιμος Homo sapiens Ευρώπη, Δυτική Ασία, Αφρική
Άνω Παλαιολιθική 50.000 – 10.000 ΠΚΕ Ωρινάκεια, Γκραβέττια, Σολουτραία, Μαγδαληναία Λεπίδες, μικρολεπίδες, αιχμές από οστό/κέρατο, βελοειδή εργαλεία, τέχνη (φορητή & σπηλαιογραφίες) Homo sapiens Ευρώπη, Ασία, Ωκεανία

Τεχνολογικές καινοτομίες και εργαλεία

Εργαλείο διπλής όψης της κατώτερης παλαιολιθικής, ανώτερη όσο και από την κατώτερη επιφάνειά της

Τα εργαλεία της Παλαιολιθικής αντανακλούν την εξέλιξη από απλή επεξεργασία λίθου σε σύνθετες κατασκευές. Στην Κατώτερη, κυριαρχούν τα choppers και flakes[13]. Στη Μέση, η τεχνική Λεβαλλουά παράγει πιο αιχμηρά εργαλεία, όπως αιχμές και ξύστρες[14]. Στην Άνω, εμφανίζονται λεπίδες από πυρήνες, εργαλεία από οστό και ελεφαντόδοντο, όπως γλυφίδες και ξέστρες άκρου. [15]

Στο Τορ Φαγουάζ (Tor Fawaz) της Ιορδανίας, τα IUP εργαλεία περιλαμβάνουν αιχμές Ουμμ ελ-Τλελ (Umm el-Tlel) και αιχμές από το Ξαρ Ακίλ (Ksar Akil), με κρούση με σκληρό κρουστήρα[16]. Οι πυρήνες είναι μονοκατευθυντικοί, παράγοντας λεπίδες με πλατφόρμα απολέπισης με φατνώσεις (με πολλές μικρές επίπεδες επιφάνειες)[17]. Αυτές οι καινοτομίες βελτίωσαν το κυνήγι, με εργαλεία όπως ριπτήρες ακοντίων[18] Η τεχνολογία συνδέεται με περιβαλλοντικές προσαρμογές σε ημιάνυδρες περιοχές[19]

Τύπος Εργαλείου Περίοδος Περιγραφή
Πελέκεις Κατώτερη Παλαιολιθική Απλές λίθινες κοπτικοί λιθοι για βασική χρήση τεμαχισμού.
Αιχμές Λεβαλλουά Μέση Παλαιολιθική Προκατασκευασμένες αιχμές σε τυποποιημένους πυρήνες για κυνήγι και λόγχες.
Λεπίδες / Γλυφίδες Άνω Παλαιολιθική Λεπτές λεπίδες υψηλής απόδοσης γλυφίδες για χάραξη, ξυλουργική και επεξεργασία οστού.

Τέχνη και συμβολισμός

Η Αφροδίτη του Willendorf είναι ένα από τα πιο διάσημα ειδώλια της Αφροδίτης.
Άνθρωποι συμμετείχαν πιθανώς σε εμπόριο μεγάλων αποστάσεων μεταξύ ομάδων για σπάνια εμπορεύματα και πρώτες ύλες (όπως λίθις που απαιτείται για την κατασκευή εργαλείων) ήδη πριν από 120.000 χρόνια στη Μέση Παλαιολιθική.

Η τέχνη εμφανίζεται από τη μέση παλαιολιθική, με γεωμετρικά σχέδια και κοσμήματα από κογχύλια στο σπήλαιο Μπλόμπος (Blombos Cave)(73.000 ΠΚΕ)[20]. Οι Νεάντερταλ δημιουργούσαν σπηλαιογραφίες, όπως στο σπήλαιο Λα Πασιέγκα (La Pasiega) (64.000 ΠΚΕ)[21]. Στην άνω παλαιολιθική, η τέχνη γίνεται πιο σύνθετη, με σπηλαιογραφίες όπως στο σπήλαιο Σωβέ (Chauvet) (30.000 ΠΚΕ), με 427 ζώα[22] Τα αγαλματίδια, όπως η Αφροδίτη του Βίλλεντορφ (28.000 ΠΚΕ.), συμβολίζουν γονιμότητα[23] Οι σπηλαιογραφίες χρησιμοποιούσαν ώχρα και κάρβουνο, με τεχνικές όπως το στένσιλ[24]. Μη εικονιστικά σύμβολα, όπως σημεία και Y, σχημάτιζαν είδος πρωτογραφής για φαινολογικό ημερολόγιο, καταγράφοντας γέννες ζώων σε σεληνιακούς μήνες[25] Η τέχνη φαίνεται πως είχε μαγικοθρησκευτικό ρόλο, όπως και η συμπαθητική μαγεία για το κυνήγι[26].

Η εξέλιξη της παλαιολιθικής τέχνης συνδέεται με την γνωστική επανάσταση, όπου η συμβολική σκέψη επιτρέπει την έκφραση αφηρημένων ιδεών, όπως φαίνεται από πρώιμα ευρήματα σε Αφρική και Ευρώπη[27]. Στη Μέση Παλαιολιθική, παραδείγματα περιλαμβάνουν χαρακτικά με ώχρα και κογχύλια Nassarius (75.000-82.000 ΠΚΕ), που υποδηλώνουν διακοσμητική χρήση και κοινωνική σηματοδότηση[28]. Στην Άνω παλαιολιθκή, τα έργα στα τοιχώματα των σπηλαίων όπως στο σπήλαιο Λασκώ Lascaux (16.000-14.000 ΠΚΕ) απεικονίζουν ζώα με ρεαλισμό, χρησιμοποιώντας φυσικές καμπύλες βράχων για τρισδιάστατο εφέ, ενώ έργα όπως η Αφροδίτη του Χόλε Φελς (Hohle Fels) (35.000 ΠΚΕ, από ελεφαντόδοντο) εστιάζουν σε γυναικείες μορφές, πιθανώς ως σύμβολα γονιμότητας ή θεοτήτων[29] Άλλες αρχαιολογικές θέσεις όπως το σπήλαιο της Αλταμίρα (15.000 ΠΚΕ) και Pech Merle (25.000-15.000 π.Χ.) δείχνουν ποικιλία θεμάτων, από αρπακτικά ζώα έως αποτυπώματα χεριών[30].

Οι ερμηνείες ποικίλλουν. Ορισμένοι ερευνητές βλέπουν μαγεία κυνηγιού, σύμφωνα με την οποία οι εικόνες εξασφάλιζαν επιτυχία, ενώ άλλοι προτείνουν σαμανισμό, με τα σπήλαια ως χώρους τελετουργιών[31]. Η απουσία ανθρώπινων μορφών ή τοπίων υποδηλώνει εστίαση στον πνευματικό κόσμο, με θεωρίες για αστρονομική σημασία (π.χ. αστρικοί χάρτες στο Λασκώ)[32]. Πρόσφατες έρευνες τονίζουν ότι η τέχνη δεν ήταν αποκλειστική του Homo sapiens, με Neanderthal να δημιουργούν έργα 64.000-120.000 ΠΚΕ, προκαλώντας συζητήσεις για σταδιακή εξέλιξη[33]. Υλικά όπως η ώχρα (κόκκινος αιματίτης), το μαγγάνιο για μαύρο, και ο πηλός για λευκό, εφαρμόζονταν με δάχτυλα ή πινέλα από γούνα, δείχνοντας τεχνική πρόοδο[34]. Η τέχνη αυτή, βρέθηκε σε πάνω από 200 σπήλαια και αντανακλά τη νομαδική ζωή και πολιτιστική ανταλλαγή, συμβάλλοντας στην κατανόηση της ανθρώπινης δημιουργικότητας[35].

Κοινωνική δομή και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον

Οι παλαιολιθικοί άνθρωποι ζούσαν σε μικρές νομαδικές ομάδες, ως κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες[36]. Η παλαιολιθική κοινωνία θεωρείται ισότιμη, με έμφαση στην ανταλλαγή γνώσεων μέσω συλλογικής γνώσης[37]. Τελετουργίες συνδέονται με την τέχνη, πιθανώς σμανιστικές[38].

Η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον ήταν κρίσιμη, με προσαρμογή σε παγετώδεις περιόδους[39]. Το φαινολογικό ημερολόγιο φαίνεται πως βοηθούσε στην πρόβλεψη μεταναστεύσεων των ζώων[40]. Καταυλισμοί όπως το Μέτζιριχ (Mezhirich), στη σημερινή Ουκρανία (16.000 ΠΚΕ) δείχνουν εποχιακές κατοικίες από οστά μαμούθ. [41]

Η παλαιολιθική περίοδος θέτει τα θεμέλια της ανθρώπινης εξέλιξης, με προόδους σε τεχνολογία, τέχνη και κοινωνία[42]. Η έρευνα συνεχίζει να αποκαλύπτει λεπτομέρειες της ζωής στην παλαιολιθική, τονίζοντας την ανάγκη για διεπιστημονικές προσεγγίσεις[43].

Παραπομπές

  1. ↑ Demidenko et al. 2021, 39.
  2. ↑ McPherron and Bicho 2018, 1.
  3. ↑ Kleiner 2010, 2.
  4. ↑ Ο όρος αναφέρεται συγκεκριμένα στη φυλή (tribe) Hominini, η οποία περιλαμβάνει τους σύγχρονους ανθρώπους, τα εξαφανισμένα είδη του γένους Homo (όπως ο Homo erectus και ο Homo neanderthalensis) και τους στενούς συγγενείς τους, όπως τα είδη Australopithecus. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό homo ("άνθρωπος").
  5. ↑ OER Project n.d., 4.
  6. ↑ Kleiner 2010, 2.
  7. ↑ Demidenko et al. 2021, 2.
  8. ↑ OER Project n.d., 4.
  9. ↑ Kleiner 2010, 9.
  10. ↑ Demidenko et al. 2021, 10.
  11. ↑ Bacon et al. 2023, 371.
  12. ↑ Demidenko et al. 2021, 47.
  13. ↑ OER Project n.d., 4.
  14. ↑ Demidenko et al. 2021, 2.
  15. ↑ Kleiner 2010, 7.
  16. ↑ Demidenko et al. 2021, 25.
  17. ↑ Demidenko et al. 2021, 17.
  18. ↑ Kleiner 2010, 8.
  19. ↑ Demidenko et al. 2021, 39.
  20. ↑ OER Project n.d., 5.
  21. ↑ OER Project n.d., 5.
  22. ↑ Kleiner 2010, 3.
  23. ↑ Kleiner 2010, 10.
  24. ↑ Kleiner 2010, 5.
  25. ↑ Bacon et al. 2023, 376.
  26. ↑ Kleiner 2010, 5.
  27. ↑ OER Project n.d., 2-3.
  28. ↑ Smarthistory 2023, 1.
  29. ↑ Pressbooks BCCampus n.d., 3-5.
  30. ↑ Smarthistory 2023, 2.
  31. ↑ Pressbooks BCCampus n.d., 6.
  32. ↑ OER Project n.d., 6.
  33. ↑ Smarthistory 2023, 1.
  34. ↑ Pressbooks BCCampus n.d., 4.
  35. ↑ OER Project n.d., 7.
  36. ↑ McPherron and Bicho 2018, 1.
  37. ↑ OER Project n.d., 2.
  38. ↑ Kleiner 2010, 6.
  39. ↑ Demidenko et al. 2021, 50.
  40. ↑ Bacon et al. 2023, 375.
  41. ↑ Kleiner 2010, 11.
  42. ↑ McPherron and Bicho 2018, 4.
  43. ↑ Bacon et al. 2023, 385.

Βιβλιογραφία

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Ανακτήθηκε από «https://archaeology.archive.gr/mediawiki-1.44.0/index.php?title=Παλαιολιθική_περίοδος&oldid=1754»