Πολιτισμός
Ως πολιτισμός νοείται ως το σύνολο των αξιών, συμβόλων, πρακτικών και νοημάτων που συγκροτούν τον τρόπο ζωής ενός κοινωνικού συνόλου. Ο Έντουαρντ Μπαρνέτ Τάιλορ (Edward B. Tylor), ήδη από το 1871, όρισε τον πολιτισμό ως «το σύνολο των γνώσεων, των πεποιθήσεων, της τέχνης, της ηθικής, του δικαίου, των εθίμων και όλων των άλλων ικανοτήτων και συνηθειών που αποκτά ο άνθρωπος ως μέλος της κοινωνίας»[1]. Παρότι ο ορισμός αυτός θεωρείται σήμερα κλασικός, αποτυπώνει τη δυσκολία απομόνωσης μιας μονοσήμαντης έννοιας του πολιτισμού, καθώς αυτός μεταβάλλεται ανάλογα με το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο.
Ο πολιτισμός ως σύστημα νοημάτων
Η νεότερη ανθρωπολογία επιχείρησε να επαναπροσδιορίσει τον πολιτισμό όχι ως στατικό σύνολο στοιχείων, αλλά ως δυναμικό σύστημα σημασιών. Ο Κλίφορντ Γκερτζ (Clifford Geertz }τόνισε ότι ο πολιτισμός αποτελεί «ένα σύστημα συμβολικών μορφών, μέσω των οποίων οι άνθρωποι επικοινωνούν, διατηρούν και αναπτύσσουν τη γνώση και τις στάσεις τους απέναντι στη ζωή»[2].
Η ερμηνευτική του προσέγγιση μετατόπισε την έμφαση από την περιγραφή των εξωτερικών εκδηλώσεων προς την κατανόηση των εσωτερικών νοημάτων που συγκροτούν την κοινωνική εμπειρία. Έτσι, ο πολιτισμός έγινε αντιληπτός ως ένα «κείμενο» που χρειάζεται ερμηνεία, με τον κοινωνικό επιστήμονα να λειτουργεί ως «αναγνώστης» των συμβολικών μορφών της κοινωνίας.
Κοινωνικές λειτουργίες του πολιτισμού
Στη δομολειτουργική προσέγγιση του Τάλκοτ Πάρσονς Talcott Parsons, ο πολιτισμός συνδέεται στενά με το κοινωνικό σύστημα και τις θεσμικές λειτουργίες του. Κατά τον Πάρσονς, ο πολιτισμός παρέχει τα πρότυπα αξιών που καθοδηγούν τη συμπεριφορά των μελών μιας κοινωνίας, εξασφαλίζοντας τη συνοχή και τη σταθερότητά της[3].
Ο πολιτισμός, επομένως, δεν είναι απλώς προϊόν της κοινωνίας, αλλά ταυτόχρονα ο μηχανισμός μέσω του οποίου αναπαράγεται το κοινωνικό σύστημα. Αντίθετα, η μαρξιστική παράδοση, ιδίως μέσω των έργων των Αντόνιο Γκράμσι (Antonio Gramsci) και Ρέιμοντ Γουίλιαμς (Raymond Williams), αντιλαμβάνεται τον πολιτισμό ως πεδίο πάλης για την ηγεμονία των ιδεών και των αξιών.
Ο Γκράμσι υποστήριξε ότι ο πολιτισμός λειτουργεί ως όργανο διατήρησης της κυρίαρχης ιδεολογίας, αλλά και ως χώρος μέσα από τον οποίο μπορεί να αναδυθεί η αντίσταση των υποτελών τάξεων[4]. Ο Γουίλιαμς, από την πλευρά του, επεσήμανε ότι ο πολιτισμός είναι «ένας ολόκληρος τρόπος ζωής» και όχι μόνο το σύνολο των «καλών τεχνών» ή της υψηλής διανόησης[5].
Πολιτισμός και εξουσία
Η ποικιλία αυτών των προσεγγίσεων αναδεικνύει το γεγονός ότι ο πολιτισμός δεν είναι ουδέτερη κατηγορία. Αντιθέτως, εμπεριέχει σχέσεις εξουσίας, ιεραρχίες και διαπραγματεύσεις νοήματος.
Οι μετααποικιακές σπουδές ανέδειξαν τον ρόλο του πολιτισμού στην κατασκευή της ταυτότητας και στη νομιμοποίηση της αποικιοκρατίας. Ο Έντουαρντ Σαΐντ αποκάλυψε πώς ο δυτικός «λόγος περί Ανατολής» συγκρότησε έναν πολιτισμικό διαχωρισμό που νομιμοποιούσε την κυριαρχία της Δύσης πάνω στους «Άλλους». Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο πολιτισμός λειτουργεί όχι μόνο ως φορέας αξιών αλλά και ως μηχανισμός κατηγοριοποίησης και αποκλεισμού[6].
