Διαταραχή (αρχαιολογία)
Η διαταραχή (disturbance) στην αρχαιολογία αναφέρεται στις διαδικασίες που τροποποιούν τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μετά την αρχική τους εναπόθεση, επηρεάζοντας την ερμηνεία των ευρημάτων. Αυτές οι διαδικασίες περιλαμβάνουν φυσικούς και ανθρωπογενείς παράγοντες που μπορούν να διαταράξουν την στρωματογραφία, να μετακινήσουν τεχνήματα ή να τα καταστρέψουν. Σύμφωνα με μελέτες, η διαταραχή δεν είναι απλώς ένα εμπόδιο, αλλά μέρος των διαδικασιών σχηματισμού του χώρου (site formation processes), που απαιτούν διεπιστημονική προσέγγιση για ακριβή ανάλυση [1]. Σε ημι-άγονες περιοχές, όπως η Βόρεια Αυστραλία, η χαμηλή ταχύτητα ιζηματογένεσης ενισχύει τις επιδράσεις της διαταραχής, οδηγώντας σε μεγαλύτερη φθορά [2]. Στα τροπικά πεδινά, τα ζώα του εδάφους παίζουν ρόλο μηχανικών του οικοσυστήματος, διαμορφώνοντας το τοπίο [3].
Η κατανόηση της διαταραχής είναι κρίσιμη για την ερμηνεία των αρχαιολογικών δεδομένων, καθώς μπορεί να δημιουργήσει ψευδο-χαρακτηριστικά ή να κρύψει στοιχεία. Αυτό το δοκίμιο εξετάζει ορισμούς, τύπους, παραδείγματα και συνέπειες, βασιζόμενο σε ανοιχτές διεθνείς πηγές.
Ορισμός και θεωρητικό πλαίσιο
Η διαταραχή ορίζεται ως οι μετασχηματισμοί που αναδιατάσσουν τεχνήματα οριζόντια και κάθετα, συμπυκνώνουν ή αραιώνουν συλλογές, και διαταράσσουν χαρακτηριστικά [4]. Οι διαδικασίες σχηματισμού χώρου περιλαμβάνουν φυσική, χημική, βιολογική και ανθρωπογενή δράση, με το μοντέλο δF/δt = δP/δt + δB/δt + δC/δt ± δA/δt, όπου F είναι η σχηματισμός, P φυσική, B βιολογική, C χημική και A ανθρωπογενής [5]. Στα τροπικά, η βιοταραχή (bioturbation) είναι κυρίαρχη, με το βιομανδύα (biomantle) να εκτείνεται σε βάθος μέτρων [6]. Οι φυσικές διαταραχές εξαρτώνται από κλίση, βλάστηση και χρόνο, ενώ οι πολιτιστικές από χρήση γης. Η εντροπία μετρά την αποδιοργάνωση υλικών [7].
Τύποι φυσικών διαταραχών
Οι φυσικές διαταραχές περιλαμβάνουν επιφανειακή διάβρωση και βιοταραχή. Η επιφανειακή διάβρωση προκαλείται από βροχή και απορροή, με τάση διάβρωσης ανάλογη βάθους νερού και κλίσης [8]. Σε ημι-άγονες περιοχές, η αραιή βλάστηση οδηγεί σε ρηγματώσεις, με απώλεια εκατοστών εκατοστών ανά καταιγίδα [9]. Η εξίσωση USLE (A = R K L S C P) προβλέπει απώλεια εδάφους [10].
Η βιοταραχή περιλαμβάνει φλοραλταραχή (φυτά) και φαουναλταραχή (ζώα), χαλαρώνοντας το έδαφος και αυξάνοντας πορώδες [11]. Μυρμήγκια, τερμίτες και σκουλήκια μετακινούν υλικά, δημιουργώντας γκαλερί και σωρούς [12]. Στα τροπικά, οι τερμίτες ανανεώνουν άμμο σε 25 cm ανά 1000 χρόνια [13]. Αυτό οδηγεί σε κατακόρυφη μετακίνηση, συγκέντρωση χονδροειδών υλικών και καταστροφή χαρακτηριστικών [14].
Τύποι ανθρωπογενών διαταραχών
Οι ανθρωπογενείς διαταραχές είναι συχνότερες σε καλλιεργημένες περιοχές. Η γεωργία διαταράσσει 0.25-0.75 m βάθος, σπάζοντας τεχνήματα και διασκορπίζοντάς τα [15]. Το όργωμα υπερβαίνει ανεκτή απώλεια (2-5 τόνους/έκταση/έτος), με 10 τόνους/έτος να μειώνουν επιφάνεια 15 cm ανά 100 χρόνια [16].
Οι κατασκευές καταστρέφουν απευθείας, με γυμνό έδαφος να τριπλασιάζει απόδοση ιζήματος [17]. Στρατιωτικές δραστηριότητες προκαλούν 10-30% ετήσια φθορά [18]. Άλλες: βοσκή (συμπίεση), κοπή (γούλες), αναψυχή (διάβρωση) [19].
Στα τροπικά, ανθρωπογενείς φωτιές ενισχύουν διάβρωση 100 φορές [20].
Παραδείγματα
Στη Βόρεια Αυστραλία, στο Jinmium, η βιοταραχή τερμιτών αμφισβητεί χρονολογήσεις 65.000 BP λόγω μετακίνησης [21]. Στο Colless Creek, αύξηση ποτλίδων συσχετίζεται με ιζηματογένεση, όχι χρήση [22]. Στα τροπικά Αφρικής, τερμίτες δημιουργούν πέτρινες γραμμές (stone-lines) με τεχνήματα, λανθασμένα ως ορίζοντες κατοίκησης [23]. Στα Llanos Κολομβίας, surales σκουληκιών μιμούνται υπερυψωμένα χωράφια [24]. Στη Γαλλική Γουιάνα, ζώα εδάφους διατηρούν προκολομβιανά χωράφια [25]. Στις ΗΠΑ, όργωμα μειώνει ύψος σωρών 46% σε 12 χρόνια [26].
Συνέπειες στην αρχαιολογική έρευνα
Η διαταραχή επηρεάζει ερμηνεία, προκαλώντας λανθασμένες χρονολογήσεις ή ψευδο-ευρήματα [27]. Η βιοταραχή ομογενοποιεί στρώματα, αλλά διατηρεί μεγάλα τεχνήματα [28]. Σε ημι-άγονες, χαμηλή ιζηματογένεση ενισχύει φθορά, απαιτώντας τάφονομη ανάλυση [29].
Διαχείριση: Αποκατάσταση βλάστησης, έλεγχος διάβρωσης [30]. Πολυεπιστημονικές μέθοδοι (μικρομορφολογία, γεωχημεία) διακρίνουν φυσικό από πολιτιστικό [31].
Η διαταραχή είναι αναπόσπαστο μέρος του σχηματισμού αρχαιολογικών χώρων, με φυσικές και ανθρωπογενείς διαδικασίες να διαμορφώνουν το αρχείο. Μελέτες δείχνουν ότι η κατανόησή της βελτιώνει ερμηνείες, αποφεύγοντας παγίδες όπως ψευδο-χαρακτηριστικά [32]. Σε παγκόσμιο επίπεδο, από Αυστραλία σε Αφρική, η διεπιστημονική προσέγγιση είναι απαραίτητη για αξιόπιστη αρχαιολογία [33].
Παραπομπές
- ↑ Rick 1990: 6
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1226
- ↑ McKey et al. 2024: 38
- ↑ Rick 1990: 6
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1225
- ↑ McKey et al. 2024: 38
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1225
- ↑ Rick 1990: 6
- ↑ Rick 1990: 7
- ↑ Rick 1990: 18
- ↑ Rick 1990: 9
- ↑ McKey et al. 2024: 38
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1231
- ↑ Rick 1990: 9
- ↑ Rick 1990: 12
- ↑ Rick 1990: 12
- ↑ Rick 1990: 11
- ↑ Rick 1990: 14
- ↑ Rick 1990: 15-16
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1230
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1228
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1232
- ↑ McKey et al. 2024: 39
- ↑ McKey et al. 2024: 40
- ↑ McKey et al. 2024: 42
- ↑ Rick 1990: 12
- ↑ McKey et al. 2024: 39
- ↑ Rick 1990: 9
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1231
- ↑ Rick 1990: 28
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1230
- ↑ McKey et al. 2024: 44
- ↑ Fanning and Holdaway 2001: 1236
Βιβλιογραφία
- Rick, J. C. 1990. Surface Erosion and Disturbance at Archeological Sites. U.S. Army Corps of Engineers Technical Report EL-90-7. https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA219619.pdf
- Fanning, P., & Holdaway, S. 2001. A process-orientated approach to archaeological site formation: Application to semi-arid Northern Australia. Journal of Archaeological Science 28(11): 1223–1236. https://doi.org/10.1006/jasc.2000.0648
- McKey, D., Renard, D., Zangerlé, A., Iriarte, J., & Rostain, S. 2024. Soil animals and archaeological site formation processes, with a particular focus on bioturbation in tropical lowlands. Paléo 37: 37–44. https://doi.org/10.4000/pcr.13754
