Σωστική αρχαιολογία
Η σωστική αρχαιολογία (rescue ή salvage archaeology) είναι ο κλάδος της αρχαιολογικής έρευνας που επικεντρώνεται στην τεκμηρίωση, διάσωση ή μεταφορά αρχαιολογικών καταλοίπων τα οποία απειλούνται από φυσικούς ή ανθρωπογενείς παράγοντες. Η ανάγκη για αυτή την πρακτική έγινε ιδιαίτερα εμφανής τον 20ό αιώνα, όταν η εκβιομηχάνιση, τα μεγάλης κλίμακας έργα υποδομών και η αστική ανάπτυξη έθεσαν σε κίνδυνο αναρίθμητες αρχαιολογικές θέσεις[1].
Ιστορική ανάπτυξη και νομικό πλαίσιο
Η σωστική αρχαιολογία συνδέεται στενά με την εξέλιξη των πολιτικών προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Σύμβαση της Βαλέτας (1992) του Συμβουλίου της Ευρώπης αποτέλεσε σημείο καμπής, θεσπίζοντας υποχρέωση των κρατών-μελών να διασφαλίζουν την έγκαιρη αξιολόγηση και προστασία των αρχαιολογικών πόρων πριν από την έναρξη αναπτυξιακών έργων[2]. Σε πολλές χώρες, όπως η Ελλάδα, έχουν ενσωματωθεί αντίστοιχες διατάξεις στην εθνική νομοθεσία, καθιστώντας υποχρεωτικές τις σωστικές ανασκαφές πριν από την έκδοση αδειών μεγάλων έργων[3].
Μέθοδοι και τεχνικές
Η σωστική αρχαιολογία περιλαμβάνει ποικιλία τεχνικών: επιφανειακές έρευνες για τον εντοπισμό θέσεων, γεωφυσικές διασκοπήσεις για την ανίχνευση υπόγειων δομών, περιορισμένου χρόνου ανασκαφές και σύγχρονες μεθόδους τεκμηρίωσης όπως η φωτογραμμετρία, η τρισδιάστατη σάρωση και τα Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών (GIS)[4]. Οι τεχνικές αυτές στοχεύουν όχι μόνο στη διάσωση των ευρημάτων αλλά και στην ταχεία καταγραφή τους, όταν η φυσική διατήρηση επί τόπου δεν είναι δυνατή.
Περιπτώσεις
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα σωστικής αρχαιολογίας είναι το διεθνές πρόγραμμα για τη διάσωση των ναών της Νουβίας στην Αίγυπτο, που απειλούνταν από τις πλημμύρες του φράγματος του Ασουάν (1959–1968). Η μεταφορά του ναού του Αμπού Σιμπέλ σε ασφαλέστερη τοποθεσία υπήρξε ένα τεχνολογικό και πολιτιστικό επίτευγμα παγκόσμιας εμβέλειας[5]. Στην Ελλάδα, σημαντικές σωστικές ανασκαφές έχουν πραγματοποιηθεί σε μεγάλα έργα όπως η Εγνατία Οδός και το Μετρό Θεσσαλονίκης, όπου εντοπίστηκαν και μελετήθηκαν εκατοντάδες αρχαιολογικές θέσεις πριν την ολοκλήρωση των έργων[6].
Ηθικά ζητήματα και πρακτικές προκλήσεις
Παρά τη συμβολή της, η σωστική αρχαιολογία εγείρει ηθικά ζητήματα. Ο περιορισμένος χρόνος, οι οικονομικοί πόροι και οι πιέσεις από εργολάβους συχνά περιορίζουν την πληρότητα της έρευνας. Επιπλέον, η μεταφορά μνημείων από τον αρχικό τους τόπο ενδέχεται να αλλοιώσει το ιστορικό και πολιτιστικό τους πλαίσιο[7]. Αυτά τα ζητήματα οδηγούν σε διαρκείς συζητήσεις για την ισορροπία μεταξύ ανάπτυξης και πολιτιστικής διατήρησης.
Παραπομπές
Βιβλιογραφία
- Cleere, H. F. (1989). Archaeological Heritage Management in the Modern World. London: Routledge. ISBN 978-0415003455.
- Council of Europe. (1992). European Convention on the Protection of the Archaeological Heritage (Revised). Valletta. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5054102
- Darvill, T. (2008). The Concise Oxford Dictionary of Archaeology (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199534043.
- UNESCO. (1972). International Campaign to Save the Monuments of Nubia. Paris: UNESCO. https://doi.org/10.18356/3b2d22d7-en
- Παπαγεωργίου, Ι. (2015). «Σωστικές Ανασκαφές στην Ελλάδα: Προκλήσεις και Προοπτικές». Αρχαιολογικό Δελτίο, 70, σσ. 55–74. ISBN 978-960-214-852-1.
