Λειτουργική αλυσίδα
Το Chaîne opératoire (γαλλικά: [ʃɛn‿ɔpeʁatwaʁ], κυριολεκτικά «λειτουργική αλυσίδα» ή «λειτουργική ακολουθία») είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται σε όλο τον ανθρωπολογικό λόγο, πιο συχνά στην αρχαιολογία και την κοινωνικοπολιτισμική ανθρωπολογία[1]. Ο όρος υποδηλώνει μια περιγραφή των σταδίων παραγωγής του υλικού πολιτισμού -ειδικά της κεραμεικής και των λίθινων εργαλείων - από την απόκτηση πρώτων υλών στην παραγωγή εργαλείων έως τη χρήση και την απόρριψη[2].
Η αρχαιολογική ερμηνεία των τεχνολογικών διαδικασιών έχει γνωρίσει σημαντική ανανέωση τις τελευταίες δεκαετίες με την εισαγωγή της έννοιας της λειτουργικής αλυσίδας[3]. Ο όρος, που εισήχθη από τον Αντρέ Λερουά-Γκουράν (André Leroi-Gourhan) τη δεκαετία του 1960, περιγράφει τη διαδοχική ακολουθία ενεργειών μέσω των οποίων τα υλικά αντικείμενα παράγονται, χρησιμοποιούνται και απορρίπτονται[4]. Στην αρχαιολογία, η λειτουργική αλυσίδα λειτουργεί ως εργαλείο ερμηνείας της τεχνολογικής συμπεριφοράς, καθώς αποκαλύπτει όχι μόνο τις τεχνικές επιλογές αλλά και τις κοινωνικές και πολιτισμικές παραμέτρους που τις διαμορφώνουν[5].
Θεωρητικό πλαίσιο
Η λειτουργική αλυσίδα αποτελεί συνθετική προσέγγιση που γεφυρώνει την τεχνική και κοινωνική διάσταση της τεχνολογίας[6]. Η βασική της παραδοχή είναι ότι κάθε τεχνική ενέργεια αποτελεί κοινωνικό γεγονός, προϊόν συλλογικής γνώσης και πολιτισμικά προσδιορισμένων επιλογών[7]. Σύμφωνα με τον Λερουά-Γκουράν (1965), η τεχνολογία συνδέεται με τη «χειρονομία και τον λόγο», δηλαδή την ενσωμάτωση της γνώσης στην πράξη, ενώ η ανάλυση των τεχνικών ακολουθιών μπορεί να αποκαλύψει τη δομή σκέψης μιας κοινωνίας[8].
Στη δεκαετία του 1980, η μέθοδος ενσωματώθηκε συστηματικά στην αρχαιολογική θεωρία, ιδίως μέσω του έργου του Πιέρ Λεμονιέ (Pierre Lemonnier) (1992), ο οποίος τόνισε τη σημασία των κοινωνικών πλαισίων λήψης τεχνικών αποφάσεων[9]. Η λειτουργική αλυσίδα δεν αποσκοπεί απλώς στην ανασύνθεση τεχνικών σταδίων, αλλά στην κατανόηση του «τεχνολογικού συστήματος» ως κοινωνικού φαινομένου[10]. Στην ελληνική βιβλιογραφία, η έννοια εισήχθη από τη δεκαετία του 2000 και μετά, με τη μελέτη κυρίως της προϊστορικής κεραμεικής και των λιθικών συνόλων[11]. Ο Σμυρναίος (2010) τονίζει ότι η λειτουργική αλυσίδα προσφέρει μια «ολιστική θεώρηση» της τεχνολογίας, καθώς επιτρέπει τη σύνδεση της υλικής πράξης με τα κοινωνικά της συμφραζόμενα[12].
Μεθοδολογία και στάδια
Η ανάλυση μιας λειτουργικής αλυσίδας συνήθως ακολουθεί μια αλληλουχία φάσεων:
- Επιλογή πρώτης ύλης,
- Επεξεργασία/παρασκευή,
- Κατασκευή/διαμόρφωση,
- Χρήση,
- Συντήρηση ή επαναχρησιμοποίηση,
- Απόρριψη ή εγκατάλειψη[13].
Η μεθοδολογία προϋποθέτει προσεκτική παρατήρηση των τεχνικών ιχνών στα τέχνεργα, συνδυασμένη με πειραματική αρχαιολογία για την αναπαραγωγή διαδικασιών[14]. Η ανάλυση δεν περιορίζεται στη φυσική κατασκευή, αλλά επεκτείνεται στις κοινωνικές αποφάσεις που οδήγησαν σε αυτήν. Ποιός παράγει, πού, με ποιά τεχνογνωσία και για ποιό σκοπό[15].
Έτσι, η λειτουργική αλυσίδα γίνεται ερμηνευτικό εργαλείο που αποκαλύπτει τη δυναμική αλληλεπίδραση ανθρώπου–υλικού–περιβάλλοντος[16]. Η προσέγγιση αυτή έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική στη μελέτη προϊστορικών κοινοτήτων, όπου η άμεση κοινωνική πληροφορία απουσιάζει και η υλικότητα είναι η μόνη διαθέσιμη μαρτυρία[17].
Παραπομπές
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 105.
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 105.
- ↑ Porqueddu et al. 2023, 122.
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 105.
- ↑ Porqueddu et al. 2023:124
- ↑ Smyrnaios 2015, 69.
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 104.
- ↑ Porqueddu et al. 2023, 125.
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 104.
- ↑ Smyrnaios 2015, 69.
- ↑ Smyrnaios 2015, 79.
- ↑ Smyrnaios 2015, 283.
- ↑ Bar-Yosef and Van Peer 2009, 105.
- ↑ Porqueddu et al. 2023, 122.
- ↑ Roux 2015, 113.
- ↑ Slaughter 2024, 844.
- ↑ Kalogiropoulou et al. 2023, 449.
Βιβλιογραφία
- Bar-Yosef, O. and Van Peer, P. 2009. The Chaîne Opératoire Approach in Middle Paleolithic Archaeology. Current Anthropology 50(1): 103-131. https://dash.harvard.edu/bitstreams/7312037c-560c-6bd4-e053-0100007fdf3b/download
- Chmielewska, A. et al. 2020. Introduction. The Chaîne Opératoire: Past, Present and Future. Archaeological Review from Cambridge 35(1). https://www.academia.edu/45536258/Introduction_The_Cha%C3%AEne_Op%C3%A9ratoire_Past_Present_and_Future
- Lemonnier, P. 2012. La Description des Chaînes Opératoires. Techniques & Culture. https://journals.openedition.org/tc/6267
- Porqueddu, A. et al. 2023. Reconsidering the Chaîne Opératoire. Open Archaeology 9(1). https://www.research.ed.ac.uk/files/471355447/PorquedduEtalOA2023ReconsideringTheCha_neOp_ratoire.pdf
- Smyrnaios, I. 2015. The Correlation of Technological and Stylistic Changes, and Society, in the Production of Attic Geometric and Orientalising Finewares (c. 900–620 BC). PhD Thesis, Cardiff University. https://core.ac.uk/download/444026251.pdf
- Smyrnaios, I. 2017. Introduction to the Chaîne Opératoire. Personal Website. https://smyrnaios.eu/archaeology/introduction-to-the-chaine-operatoire
