Λίθινο εργαλείο
Το λίθινο εργαλείο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και πιο ανθεκτικές μαρτυρίες της ανθρώπινης δραστηριότητας[1]. Από τα πρώτα αποσπασμένα θραύσματα της Παλαιολιθικής έως τα γυαλισμένα λίθινα αντικείμενα της Νεολιθικής περιόδου, τα λίθινα εργαλεία αντικατοπτρίζουν τη νοητική, τεχνική και κοινωνική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους[2]. Οι «βιομηχανίες» λίθινων εργαλείων (lithic industries) αποτελούν τις τεχνολογικές και πολιτισμικές παραδόσεις που χαρακτηρίζουν διαφορετικές περιόδους και κοινωνίες[3], ενώ η μελέτη τους επιτρέπει την κατανόηση των προσαρμοστικών στρατηγικών των προϊστορικών ανθρώπων στο φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον[4].
Κατηγοριοποιήσεις
Η μελέτη των λίθινων εργαλείων στηρίζεται κυρίως σε τεχνολογικά, μορφολογικά και λειτουργικά κριτήρια[5]. Βασική διάκριση αποτελεί αυτή ανάμεσα σε εργαλεία από θραύση (flaked stone tools), που παράγονται μέσω ελεγχόμενης αποσπασματικής αποκοπής[6], και εργαλεία λείανσης ή στίλβωσης (ground/polished tools), τα οποία εμφανίζονται κυρίως κατά τη Νεολιθική περίοδο[7]. Οι αρχαιολόγοι αναγνωρίζουν επιμέρους τεχνολογικά «σύνολα» ή βιομηχανίες που συνδέονται με συγκεκριμένες χρονικές φάσεις της προϊστορίας: Ολντοβάν, Αχελαία, Μουστιαία ή Μουστέρια, Άνω Παλαιολιθική, Μεσολιθική και Νεολιθική[8]. Κάθε μία από αυτές χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερες τεχνικές παραγωγής, τυπολογία εργαλείων και επιλογές πρώτων υλών[9].
Ταξινομήσεις
Η ταξινόμηση των λίθινων εργαλείων βασίζεται σε πολυδιάστατη προσέγγιση που ενσωματώνει τεχνολογικά, μορφολογικά και λειτουργικά κριτήρια, παρέχοντας εικόνα για την προϊστορική ανθρώπινη συμπεριφορά και προσαρμογή. Τα τεχνολογικά κριτήρια εστιάζουν σε μεθόδους παραγωγής, όπως οι τεχνικές knapping για θραύση ή λείανση, ενώ τα μορφολογικά εξετάζουν φυσικά χαρακτηριστικά, όπως σχήμα (π.χ. bifacial vs. unifacial), μέγεθος και διαμόρφωση ακμών. Τα λειτουργικά κριτήρια συμπεραίνουν χρήσεις από ίχνη φθοράς, υπολείμματα και εργονομία, αποκαλύπτοντας εργασίες όπως κοπή, ξύσιμο ή λείανση. Αυτή η ολοκληρωμένη πλαισίωση, γνωστή ως techno-functional analysis, επιτρέπει την ανασύνθεση αλυσίδων λειτουργίας (chaînes opératoires) και την κατανόηση των εργαλείων ως προϊόντων πολιτισμικών και περιβαλλοντικών αλληλεπιδράσεων[10]. Μια πρωταρχική διάκριση είναι μεταξύ εργαλείων θραύσης (flaked stone tools), παραγόμενων μέσω ελεγχόμενης κρούσης για αιχμηρές ακμές, και εργαλείων λείανσης ή στίλβωσης, που περιλαμβάνουν pecking, λείανση και τριβή για ανθεκτικές επιφάνειες κατάλληλες για επεξεργασία φυτών ή αποψίλωση δασών. Τα εργαλεία θραύσης κυριαρχούν σε παλαιολιθικές βιομηχανίες, ενώ τα λειαντικά εμφανίζονται κυρίως κατά τη Νεολιθική περίοδο (περίπου 10.000 ΠΚΕ), συνδεδεμένα με μόνιμα εγκατεστημένες κοινωνίες, γεωργία και εκκαθάριση δασών[11]. Αυτά τα λειαντικά εργαλεία, όπως άξονες και adzes, κατασκευάζονταν από χονδρόκοκκα υλικά όπως βασάλτης ή ιαδείτης, συχνά απαιτώντας εντατική λείανση με τριβείς και νερό, ενισχύοντας μηχανική αντοχή και καταλληλότητα για λείανση φυτικών τροφών ή ξυλουργική[12]. Η διάκριση δεν είναι απόλυτη· ορισμένα εργαλεία συνδυάζουν θραύση με λείανση, και οι ταξινομήσεις τονίζουν στάδια λιθικής μείωσης για παρακολούθηση τροποποιήσεων από ακατέργαστα blanks σε τελικά τέχνεργα[13].
Παραπομπές
- ↑ Foley and Lahr 2003, 109.
- ↑ Stout 2011, 1.
- ↑ Keyser-Tracqui et al. 2022, 2.
- ↑ Foley et al. 2015, 1.
- ↑ Ballin 2000, 9.
- ↑ Wright 1992, 55
- ↑ Wright 1992, 53.
- ↑ Stone Tool Presentation 2024, 1.
- ↑ Ballin 2021, 14.
- ↑ Ballin 2000, 9.
- ↑ Wright 1992:53
- ↑ Understanding Prehistoric Cultures 2020, 9.
- ↑ Ballin 2021, 14.
Βιβλιογραφία
- Ballin, T.B. 2000. Classification and Description of Lithic Artefacts. Lithics 21:9-15. https://journal.lithics.org/wp-content/uploads/lithics_21_2000_Bal_9-15.pdf
- Ballin, T.B. 2021. Classification of Lithic Artefacts from the British Late Glacial and Holocene Periods. Archaeopress. https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100018/1/external_content.pdf
- Delagnes, A. and Roche, H. 2005. Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory. Various pages. https://pages.nycep.org/ed/download/pdf/2000a.pdf
- Foley, R. and Lahr, M. 2003. On Stony Ground: Lithic Technology, Human Evolution, and the Emergence of Culture. Evolutionary Anthropology 12:109-122. https://in-africa.org/wp-content/uploads/2012/12/Foley-Lahr-2003-EvAnth-On-stony-ground.pdf
- Foley, R. et al. 2015. Lithic Landscapes: Early Human Impact from Stone Tool Production on the Central Saharan Environment. PLoS ONE 10:e0116482. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4356577/
- Stout, D. 2011. Stone Toolmaking and the Evolution of Human Culture and Cognition. Philosophical Transactions of the Royal Society B 366:1050-1059. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3049103/
- Keyser-Tracqui, C. et al. 2022. Stone Toolmaking Difficulty and the Evolution of Hominin Technological Skills. Scientific Reports 12:1-12. https://www.nature.com/articles/s41598-022-09914-2
- Understanding Prehistoric Cultures. 2020. Block 3: Understanding Prehistoric Cultures. https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/65859/1/Block-3.pdf
- Wright, K. 1992. A Classification System for Ground Stone Tools from the Prehistoric Levant. Paléorient 18(2):53-81. https://www.ace.hu/curric/elte-archeometria/irodalom/Wright_1992_ClassificationSystemforGroundstonetools.pdf
Stone Tool Presentation. 2024. Stone Tool. https://www.spcmc.ac.in/uploads/1707458938_Presentation1.pdf
