Εποχή του χαλκού: Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων

Από archaeology
Πήδηση στην πλοήγησηΠήδηση στην αναζήτηση
← Παλαιότερη επεξεργασίαΝεότερη επεξεργασία →
ΟπτικήΚώδικας wiki
Γραμμή 64: Γραμμή 64:
|Πρώιμη
|Πρώιμη
|3000-2000
|3000-2000
|Εισαγωγή χαλκού, πρώτες κουλτούρες
|Εισαγωγή χαλκού, πρώτοι πολιτισμοί
|Κεντρική Ευρώπη, Ιβηρική
|Κεντρική Ευρώπη, Ιβηρική
|-
|-

Αναθεώρηση της 19:10, 18 Νοεμβρίου 2025

Ο δίσκος της Νέμπρα

Η Εποχή του Χαλκού, που διαρκεί περίπου από το 3000 έως το 1000 ΠΚΕ σε διάφορες περιοχές, αποτελεί μια κρίσιμη φάση στην ανθρώπινη ιστορία, σηματοδοτώντας την μετάβαση από την Νεολιθική εποχή σε πιο σύνθετες κοινωνίες. Στην Ευρώπη, αυτή η περίοδος χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση της μεταλλουργίας του χαλκού, την ανάπτυξη εμπορικών δικτύων και τη δημιουργία ιεραρχικών δομών. Οι αλλαγές αυτές οδήγησαν σε οικονομική ανάπτυξη και πολιτιστικές ανταλλαγές, με το κράμα χαλκού-κασσιτέρου να γίνεται σύμβολο προόδου[1]. Στη Μεσόγειο, ο μυκηναϊκός πολιτισμός έπαιξε κεντρικό ρόλο σε μακρινά ταξίδια, ενώ στην Βόρεια Ευρώπη, οι κοινωνίες προσαρμόστηκαν σε τοπικές συνθήκες[2].

Χρονολογία και περιοχές

Εύρημα από τη χάλκινη εποχή στον Ζάκρο.

Η Εποχή του Χαλκού διαιρείται σε Πρώιμη (3000-2000 ΠΚΕ), Μέση (2000-1500 ΠΚΕ) και Ύστερη (1500-1000 ΠΚΕ), με παραλλαγές ανά περιοχή. Στην Ευρώπη, η Πρώιμη φάση ξεκινά με πολιτισμό Ουνέτιτσε (Unetice culture) στην Κεντρική Ευρώπη, όπου εμφανίζονται τα πρώτα χάλκινα εργαλεία[3]. Στην Σκανδιναβία, η περίοδος Montelius 1 (περίπου 1700 ΠΚΕ) σηματοδοτεί την εισαγωγή χάλκινων όπλων[4]. Στη Μεσόγειο, η Ύστερη φάση (1600-1150 ΠΚΕ) περιλαμβάνει τα μυκηναϊκά ανάκτορα, με εμπορικές σχέσεις προς την Ανατολή[5]. Στην Ιβηρική Χερσόνησο, στον Άργκαρικό πολιτισμό (Argaric culture) εμφανίζονται οχυρωμένοι οικισμοί[6]. Η μετάβαση από την Νεολιθική συνέβη μέσω της Χαλκολιθικής, με τη διασπορά του χαλκού από την Εγγύς Ανατολή[7].

Τεχνολογικές καινοτομίες

Η μεταλλουργία του χαλκού ήταν η κύρια καινοτομία, με την παραγωγή κραμάτων όπως ο χαλκός με αρσενικό πριν τον κασσιτερωτό[8]. Στην Κεντρική Ευρώπη, η τεχνική της χύτευσης σε καλούπια επέτρεψε μαζική παραγωγή εργαλείων και όπλων[9]. Στην Σκανδιναβία, τα χάλκινα σπαθιά με οκταγωνική λαβή από την περίοδο Montelius 2 δείχνουν προχωρημένη δεξιοτεχνία στην κατεργασία του κράματος[10]. Στη Μεσόγειο, οι Μυκηναίοι χρησιμοποιούσαν άρματα και πλοία για μεταφορές, με ναυπηγική βασισμένη σε ξύλο και χαλκό [11]. Η εξόρυξη αλατιού και η γεωργία βελτιώθηκαν με χάλκινα εργαλεία, όπως σε οικισμούς του πολιτισμού Λάουσιτζ (Lausitz culture)[12]. Οι καινοτομίες αυτές οδήγησαν σε οικονομική εξειδίκευση και κοινωνική διαστρωμάτωση [13].

Κοινωνική oργάνωση

Διάδοση της μεταλλουργίας στην Ευρώπη και τη Μικρά Ασία - οι πιο σκοτεινές περιοχές είναι οι παλαιότερες.

Οι κοινωνίες της Εποχής του Χαλκού ήταν ιεραρχικές, με αρχηγούς που ήλεγχαν τους ζωτικούς φυσικούς πόρους. Στην Κεντρική Ευρώπη, η κουλτούρα Unetice δείχνει ταφές αρχηγών με πλούσια κτερίσματα [14]. Στη Σκανδιναβία, οι διπλές ταφές "δίδυμων αρχόντων" υποδηλώνουν συμμαχίες και γάμους[15]. Οι γυναίκες είχαν τον δικό τους κοινωνικό ρόλο, όπως φαίνεται από κοσμήματα σε ταφές στη Δανία[16]. Στη Μεσόγειο, τα μυκηναϊκά ανάκτορα διέθεταν γραφειοκρατία, με αρχηγούς που οργάνωναν εμπόριο [17]. Οι οικισμοί κυμαίνονταν από χωριά έως οχυρωμένες πόλεις[18] και η πολεμική δραστηριότητα, με όπλα και οχυρώσεις, υποδεικνύει ανταγωνισμό[19].

Οικονομία και εμπόριο

Η οικονομία βασιζόταν στο εμπόριο μετάλλων, με εμπορικά δίκτυα από την Βρετανία στην Ανατολή. Ο κασσίτερος από την Κορνουάλη μεταφερόταν στην Μεσόγειο[20]. Στην Κεντρική Ευρώπη, οι αποθέσεις (hoards) δείχνουν εμπορικές ανταλλαγές[21]. Οι Μυκηναίοι εμπορεύονταν με την Κύπρο και την Ανατολία, όπως φαίνεται από μυθολογικούς και αρχαιολογικούς παραλληλισμούς[22]. Η γεωργία και η κτηνοτροφία υποστήριζαν την οικονομία, με σιτάρι και βοοειδή[23]. Το αλάτι και τα υφάσματα ήταν σημαντικά, με παραγωγή σε αρχαιολογικές θέσεις όπως στην Αγγλία[24].

Η εποχή του χαλκού χαρακτηρίστηκε από σημαντικές οικονομικές εξελίξεις, με έμφαση στο εμπόριο, την παραγωγή και την ανακατανομή πόρων. Στην Εγγύς Ανατολή και το Αιγαίο, οι οικονομίες βασίζονταν σε δίκτυα ανταλλαγών, όπου εμπορεύματα όπως μέταλλα, υφάσματα και αλάτι διακινούνταν μέσω εμπόρων και παλατιών[25]. Αυτή η περίοδος είδε τη μετάβαση από τοπικές οικονομίες σε πιο σύνθετες δομές, με συνύπαρξη αμοιβαιότητας, ανακατανομής και στοιχείων αγοράς[26]. Στο Αιγαίο, τα ανάκτορα ήλεγχαν την παραγωγή, ενώ στην Ανατολία, το εμπόριο ανθούσε μέσω των αποικιών[27].

Εμπόριο και δίκτυα

Το εμπόριο ήταν κεντρικό, ιδιαίτερα στην Παλαιά Ασσυριακή περίοδο (19ος αι.ΠΚΕ), κατά την οποία Ασσύριοι έμποροι εγκαθίστανται στην Ανατολία, με κέντρο το Κανές. Ανταλλάσσονται κασσίτερος από Κεντρική Ασία, υφάσματα και άργυρος, με εμπορικά δίκτυα που καλύπτουν Ιράκ, Συρία και Τουρκία[28]. Οι έμποροι λειτουργούν με ιδιωτική πρωτοβουλία, συμβόλαια και κινδύνους, όπως ληστείες, ενώ τοπικοί ηγεμόνες παρέχουν προστασία έναντι φόρων[29]. Στην Εγγύς Ανατολή, το εμπόριο περιλαμβάνει φόρους υποτελείας, δώρα και συμμαχίες, συνδέοντας τη Μεσοποταμία με τον Περσικό Κόλπο και τις Ινδίες[30]. Στην Ανατολία, το αλάτι, άφθονο σε αποθέματα όπως το Τουζ Γκολού, παράγεται με εξάτμιση και διακινείται τοπικά, χωρίς να γίνεται είδος πολυτελείας[31].

Παραγωγή και ανακατανομή

Στο Αιγαίο, η οικονομία εστιάζει στο μαλλί, με τα μινωικά και μυκηναϊκά ανάκτορα να εποπτεύουν 100.000 πρόβατα στην Κνωσό, παράγοντας 50-75 τόνους μαλλιού ετησίως[32]. Η παραγωγή υφασμάτων απασχολεί χιλιάδες γυναίκες και παιδιά, με εξειδίκευση σε βαφές και επεξεργασία[33]. Η ανακατανομή περιλαμβάνει κινητοποίηση πλεονάσματος από κοινότητες προς τα ανάκτορα, για τη χρηματοδότηση πολεμιστών και τεχνιτών[34]. Οι οικονομίες διαιρούνται σε τομείς: πολιτικό (ανάκτορα), θρησκευτικό (τελετές), κοινοτικό (αυτάρκεια) και εμπορικό (ανταλλαγές)[35]. Στην Ανατολία, η παραγωγή αλατιού είναι κοινοτική, με κατανάλωση 65 τόνων ετησίως σε περιοχές όπως η Κοιλάδα Ντελίτσε[36].

Κοινωνικοί παράγοντες

Οι έμποροι ενεργούν ως πράκτορες του κράτους ή ιδιώτες, με παραδείγματα όπως ο Εανάσιρ στην Ουρ, που διαχειρίζεται χαλκό μέσω συνεργασιών[37]. Στην Ασσυρία οικογενειακά δίκτυα υποστηρίζουν την κερδοσκοπία, με διακυμάνσεις τιμών[38], γεγονός που καθιστά την οικονομία μωσαϊκό, με συνύπαρξη δομών, χωρίς μονοπώλια[39]. Στο Αιγαίο, η "επανάσταση των δευτερογενών προϊόντων" ενισχύει τους ποιμένες και τη γνώση[40].

Η οικονομία της εποχής του χαλκού ήταν δυναμική, με εμπόριο και παραγωγή να στηρίζουν ιεραρχίες. Παρά την αφθονία πόρων, η εξάρτηση από δίκτυα οδήγησε σε ευπάθειες, όπως κατάρρευση λόγω ανισορροπιών[41] Μελλοντικές έρευνες είναι δυνατόν να εμβαθύνουν σε αυτές τις αλληλεξαρτήσεις.

Τέχνη και Θρησκεία

Η εποχή του χαλκού χαρακτηρίζεται από στενή σύνδεση τέχνης και θρησκείας, καθώς τα καλλιτεχνικά έργα αντικατοπτρίζουν πίστη, τελετουργίες και κοινωνικές δομές. Στο Αιγαίο, την Κύπρο και την Κανάαν, η θρησκεία είναι πολυθεϊστική, με έμφαση στη γονιμότητα, τη φύση και την ιεραρχία, ενώ η τέχνη χρησιμοποιείται για λατρευτικούς σκοπούς[42] Οι ανασκαφές αποκαλύπτουν ναούς, ειδώλια και τοιχογραφίες που συνδέουν την καθημερινή ζωή με το υπερφυσικό[43] Αυτή η περίοδος δείχνει πολιτισμικές ανταλλαγές, με επιρροές από Ανατολία και Λεβάντε[44].

Η τέχνη

Η τέχνη περιλαμβάνει γλυπτά, κεραμεική και τοιχογραφίες, συχνά με θρησκευτικά μοτίβα. Στην Κύπρο, plank idols και comb figures αντιπροσωπεύουν γυναικείες μορφές γονιμότητας, με εγχαράξεις ρούχων και κοσμημάτων, ενώ ζωομορφικές μορφές όπως πουλιά συμβολίζουν θεότητες[45] Στο Αιγαίο, μυκηναϊκές τοιχογραφίες απεικονίζουν πομπές γυναικών και κυνηγητικές σκηνές, εμπνευσμένες από ανακτορικά τελετουργικά. [46] Στην Κανάαν, μεταλλικά ειδώλια πολεμιστών (Baal) και γυναικών με Hathor περούκα, καθώς και χρυσά φύλλα με θεές σε λιοντάρια, υποδικνύουν συγκρητισμό με αιγυπτιακές επιρροές[47]. Η κεραμική με δέντρα της ζωής και αιγάγρους υποδηλώνει γονιμότητα[48], ενώ στους μυκηναϊκούς δίσκους ιδεογράμματα ελαφιών εμπνέονται από τοιχογραφίες ιερών[49].

Η τέχνη περιλάμβανε βραχογραφίες και αγαλματίδια, με θέματα όπως άρματα και πολεμιστές. Στην Σκανδιναβία, οι βραχογραφίες δείχνουν τελετουργίες [50]. Στη Μεσόγειο, μυθολογικά μοτίβα αντανακλούν ταξίδια[51]. Η θρησκεία εστιαζόταν σε ταφές και αποθέσεις, με ηλιακά σύμβολα[52]. Οι θεότητες, όπως δίδυμες θεές, φαίνονται σε αγαλματίδια [53].

Θρησκεία και τελετουργίες

Η θρησκεία εστιάζει στη γονιμότητα και τις φυσικές δυνάμεις. Στην Κύπρο, ο ταύρος συμβολίζει τη δύναμη και τη γονιμότητα, με βουκράνια σε τάφους και κεραμεική, ενώ τα φίδια αντιπροσωπεύουν την αναγέννηση[54] Στο Αιγαίο, τελετουργίες περιλαμβάνουν θυσίες και πομπές, με βωμούς όπως στην Τίρυνθα για προστασία[55]. Στη Χαναάν επικρατεί ο πολυθεϊσμός με τον Ελ, τον Βάαλ και την Ασερά, με θυσίες ζώων, συμπόσια και ηπατοσκοπίες[56]. Ναοί όπως στο Hazor έχουν ορθοστάτες λεόντων και στήλες με ημισέληνο, ενώ οικιακά ειδώλια γυναικών υποδηλώνουν οικιακή λατρεία[57]. Στα μυκηναϊκά ανάκτορα οι προσφορές στον Ποσειδώνα (po-se-da-o) και την πότνια (po-ti-ni-ja) φαίνονται να συνδέονται με τον λαβύρινθο (da-pu₂-ri-to / da-pu-ri-to-jo)[58][59].

Σύνδεση τέχνης και θρησκείας

Η τέχνη λειτουργεί ως μέσο έκφρασης θρησκείας, ενισχύοντας ιεραρχίες. Στην Τίρυνθα, τοιχογραφίες πομπών συνδέουν ανάκτορα με ιερά, ενώ μετά την καταστροφή, επαναχρησιμοποιούνται για νομιμοποίηση[60]. Στην Κύπρο, ο ταύρος και το φίδι συνδυάζονται σε μοντέλα, συμβολίζοντας τον θάνατο και την αναγέννηση[61]. Στην Χαναάν, τέχνη όπως πλάκες με την Κουντσού[62] δείχνει συγχώνευση θεοτήτων[63].

Η τέχνη και θρησκεία της εποχής του χαλκού αντικατοπτρίζουν δυναμικές κοινωνίες, με έμφαση σε γονιμότητα και εξουσία. Οι πολιτισμικές ανταλλαγές εμπλουτίζουν μοτίβα, ενώ η τέχνη διατηρεί τελετουργίες[64]. Μελλοντικές έρευνες θα διευκρινίσουν περαιτέρω αυτές τις σχέσεις.

Εποχή καινοτομίας και κοινωνικής μεταμόρφωσης

Χάλκινος καθρέφτης με γυναικεία ανθρώπινη μορφή στη βάση, Δέκατη όγδοη Δυναστεία της Αιγύπτου (1540–1296 ΠΚΕ)

Η εποχή του χαλκού αντιπροσωπεύει μια εποχή δραματικών αλλαγών, όπου η μεταλλουργία και το εμπόριο μεταμόρφωσαν τις κοινωνίες. Στην Ευρώπη, η περίοδος αυτή ξεκινά με την εισαγωγή του χαλκού από την Εγγύς Ανατολή, οδηγώντας σε οικονομική άνθηση [65]. Οι Μυκηναίοι, με ανάκτορα όπως αυτά στην Πελοπόννησο, συμμετείχαν σε εμπορικά δίκτυα που εκτείνονταν από την Ιβηρική μέχρι την Μαύρη Θάλασσα[66]. Η κοινωνική διαστρωμάτωση φαίνεται από ταφές με πλούσια κτερίσματα, όπως στον πολιτισμό Ουέσεξ (Wessex culture) στην Βρετανία[67].

Όσον αφορά τη χρονολόγηση, η Πρώιμη φάση χαρακτηρίζεται από τον πολιτισμό του Λάγυνου (Bell Beaker culture), με μεταναστεύσεις και πολιτιστική διάδοση[68]. Η Μέση φάση βλέπει την άνοδο των οχυρωμένων οικισμών[69]. Η Ύστερη φάση τελειώνει με κατάρρευση, πιθανώς λόγω κλιματικών αλλαγών και εισβολών[70].

Τεχνολογία

Η τεχνολογία περιλάμβανε την χύτευση σε καλούπια, με παραδείγματα όπως τα χάλκινα σπαθιά στην Σκανδιναβία [71]. Η ναυπηγική επέτρεψε μακρινά ταξίδια, με πλοία ικανά για ανοιχτή θάλασσα [72]. Η γεωργία βελτιώθηκε με χάλκινα εργαλεία, αυξάνοντας την παραγωγή [73]. Οι κοινωνίες είχαν αρχηγούς, με ταφές όπως στο Κίβικ (Kivik) της Σουηδίας να δείχνουν ιεραρχία[74]. Οι γυναίκες είχαν ρόλους σε τελετουργίες, όπως φαίνεται από κοσμήματα [75]. Η οικονομία βασιζόταν στο εμπόριο κασσιτέρου και χαλκού, με δίκτυα από την Κορνουάλη έως την Κύπρο[76]. Οι αποθέσεις δείχνουν τελετουργική οικονομία [77].

Πίνακας χρονολογιών εποχής του χαλκού

Περίοδος Χρονολογία (ΠΚΕ) Κύρια Χαρακτηριστικά Περιοχές
Πρώιμη 3000-2000 Εισαγωγή χαλκού, πρώτοι πολιτισμοί Κεντρική Ευρώπη, Ιβηρική
Μέση 2000-1500 Οχυρωμένοι οικισμοί, εμπόριο Σκανδιναβία, Μεσόγειος
Ύστερη 1500-1000 Ανάκτορα, κατάρρευση Μυκηναϊκή Ελλάδα, Βαλκάνια

Πίνακας Τεχνολογικών Καινοτομιών

Καινοτομία Περιγραφή Παραδείγματα Αναφορές
Μεταλλουργία Χύτευση κραμάτων Χάλκινα σπαθιά [78]
Ναυπηγική Πλοία για μακρινά ταξίδια Μυκηναϊκά πλοία [79]
Γεωργικά Εργαλεία Χάλκινα άροτρα Αύξηση παραγωγής [80]

Συμπερασματικά

Η Εποχή του Χαλκού έθεσε τις βάσεις για την Εποχή του Σιδήρου, με καινοτομίες που διαμόρφωσαν την Ευρώπη. Οι ανταλλαγές και οι κοινωνικές ιεραρχίες οδήγησαν σε πολιτιστική εξέλιξη[81].

Παραπομπές

  1. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 96.
  2. ↑ Mull 2022, 101
  3. ↑ Harding 2000, 82.
  4. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 116
  5. ↑ Mull 2022, 9.1
  6. ↑ Harding 2000, 39.
  7. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 99.
  8. ↑ Harding 2000, 146
  9. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 101.
  10. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 108
  11. ↑ Mull 2022, 102.
  12. ↑ Harding 2000, 330.
  13. ↑ Harding 2000, 314.
  14. ↑ Harding 2000, 98.
  15. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 118
  16. ↑ Harding 2000, 314
  17. ↑ Mull 2022, 113
  18. ↑ Harding 2000, 169
  19. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 99
  20. ↑ Mull 2022, 10.3
  21. ↑ Harding 2000, 167.
  22. ↑ Mull 2022, 9.3
  23. ↑ Harding 2000, 130.
  24. ↑ Harding 2000, 249.
  25. ↑ Barjamovic et al. 2017, 2.
  26. ↑ Lamberg-Karlovsky 2009, 1.
  27. ↑ Earle 2011, 238.
  28. ↑ Barjamovic et al. 2017, 5.
  29. ↑ Barjamovic et al. 2017, 6.
  30. ↑ Lamberg-Karlovsky 2009, 3.
  31. ↑ Dardeniz 2023, 42.
  32. ↑ Nosch 2014, 1.
  33. ↑ Nosch 2014, 7.
  34. ↑ Earle 2011, 238.
  35. ↑ Earle 2011, 238.
  36. ↑ Dardeniz 2023, 47.
  37. ↑ Lamberg-Karlovsky 2009, 14.
  38. ↑ Lamberg-Karlovsky 2009, 21.
  39. ↑ Lamberg-Karlovsky 2009, 22.
  40. ↑ Nosch 2014, 2.
  41. ↑ Earle 2011, 243.
  42. ↑ Fox 2015, 20.
  43. ↑ Greener 2019, 2.
  44. ↑ Fox 2015, 27.
  45. ↑ Fox 2015, 38.
  46. ↑ Maran 2013, 115.
  47. ↑ Greener 2019, 12.
  48. ↑ Greener 2019, 14.
  49. ↑ Palaima 1992, 72.
  50. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 102
  51. ↑ Mull 2022, 8.4
  52. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 111
  53. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 112
  54. ↑ Fox 2015, 24.
  55. ↑ Maran 2013, 116.
  56. ↑ Greener 2019, 3.
  57. ↑ Greener 2019, 6.
  58. ↑ Ορισμένες πινακίδες (κυρίως από την Πύλο και την Κνωσό) δείχνουν ότι στον da-pu₂-ri-to-jo (“του λαβυρίνθου”) καταγράφονται ιερά σκεύη ή προσφορές. Ο Ποσειδῶν λαμβάνει σημαντικές προσφορές, συχνά σε περιβάλλον που υποδηλώνει μεγάλη τελετουργική σημασία. Η Πότνια επίσης σχετίζεται με χώρους λατρείας και ειδικές προσφορές. Έτσι, η σύνδεση Ποσειδώνα–Πότνιας–λαβυρίνθου πιθανότατα αντανακλά έναν κοινό τελετουργικό χώρο ή σύστημα λατρείας, ενδεχομένως με μινωική καταγωγή, όπου ο “λαβύρινθος” λειτουργεί ως ιερός τόπος ή τελετουργικό σύμβολο.
  59. ↑ Palaima 1992, 64.
  60. ↑ Maran 2013, 119.
  61. ↑ Fox 2015, 32.
  62. ↑ Η Κουντσού (Qudshu) (ή Καντές (Qadesh), από το σημιτικό qadēšu = «η Αγία, η Ιερή») είναι μια σημιτική/χαναανιτική θεότητα που λατρεύτηκε κυρίως στη Συρία–Παλαιστίνη και αργότερα στην Αίγυπτο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Ήταν η Θεά της ερωτικής αγάπης, της γονιμότητας και της σεξουαλικής δύναμης. Συχνά ταυτίζεται ή συνδέεται με την Aστάρτη (Ashtart) και την Aνάτ (Anat), δύο μεγάλες χαναανιτικές θεότητες. Το όνομά της δεν είναι όνομα κυριολεκτικά, αλλά τίτλος που σημαίνει «Η Ιερή/Η Οσία» — πιθανώς επιτίμιο που προσκολλήθηκε σε μια ήδη γνωστή θεότητα.
  63. ↑ Greener 2019, 13.
  64. ↑ Greener 2019, 11.
  65. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 96.
  66. ↑ Mull 2022, 12.3.
  67. ↑ Harding 2000, 90.
  68. ↑ Harding 2000, 22.
  69. ↑ Harding 2000, 330
  70. ↑ Mull 2022, 13.
  71. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 108
  72. ↑ Mull 2022, 6
  73. ↑ Harding 2000, 143
  74. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 117.
  75. ↑ Harding 2000, 109.
  76. ↑ Mull 2022, 9.3.
  77. ↑ Harding 2000, 167
  78. ↑ Kristiansen and Larsson 2005, 101
  79. ↑ Mull 2022, 102.
  80. ↑ Harding 2000, 143
  81. ↑ Harding 2000, 433.

Βιβλιογραφία

Ανακτήθηκε από «https://archaeology.archive.gr/mediawiki-1.44.0/index.php?title=Εποχή_του_χαλκού&oldid=1892»