Φάση (αρχαιολογία): Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων
| Γραμμή 36: | Γραμμή 36: | ||
Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη<ref>Evangelidis 2014, 345.</ref>, απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση<ref>Evangelidis 2022, 50.</ref>. | Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη<ref>Evangelidis 2014, 345.</ref>, απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση<ref>Evangelidis 2022, 50.</ref>. | ||
==Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις== | |||
Οι νέες [[τεχνολογία|τεχνολογίες]] έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και [[GIS]] επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της [[στρωματογραφία[[ς και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώρο<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>, βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. | |||
Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεων<ref>Evangelidis 2022, 45.</ref>[10]. | |||
Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσια<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>, ενσωματώνοντας τη μικρομορφολογική ανάλυση<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>. | |||
==Παραπομπές== | ==Παραπομπές== | ||
<references/> | <references/> | ||
[[Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι]] | [[Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι]] | ||
Αναθεώρηση της 16:58, 11 Νοεμβρίου 2025
Η φάση στην αρχαιολογία (phase) είναι εργαλείο για την κατανόηση του χρόνου και της αλληλουχίας των γεγονότων, που αποτελεί και έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της αρχαιολογικής επιστήμης. Η φάση περιγράφει μια συγκεκριμένη χρονική ενότητα στη ζωή ενός αρχαιολογικού χώρου και προκύπτει από την ομαδοποίηση στρωματογραφικών ενοτήτων (contexts) που σχετίζονται λειτουργικά και χρονολογικά, προσφέροντας ένα ερμηνευτικό «στιγμιότυπο» της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρελθόν[1].
Θεωρητικό πλαίσιο
Η έννοια της φάσης στηρίζεται στη στρωματογραφική αρχή της υπέρθεσης, σύμφωνα με την οποία κάθε στρώμα αποτίθεται επάνω σε παλαιότερο, δημιουργώντας μια φυσική και χρονική αλληλουχία[2]. Στο πλαίσιο αυτό, η φάση ορίζεται ως ένα σύνολο στρωματογραφικών ενοτήτων που είναι σύγχρονες ή λειτουργικά συνδεδεμένες[3]. Ο Έντουαρντ Χάρις (1989) εισήγαγε το διάγραμμα Μήτρα Χάρις (Harris Matrix) ως μέσο απεικόνισης των σχέσεων αυτών, καθιερώνοντας μια τυποποιημένη μέθοδο διαμόρφωσης φάσεων που χρησιμοποιείται διεθνώς[4].
Η Μέι (2019) επισημαίνει ότι η φάση αποτελεί αναγκαίο βήμα ανάμεσα στη στρωματογραφική καταγραφή και τη χρονολογική ερμηνεία[5]. Μέσω της ομαδοποίησης αρχαιολογικών πλαισίων σε φάσεις, ο αρχαιολόγος επιχειρεί να μετατρέψει τα ακατέργαστα δεδομένα σε ιστορική αφήγηση[6]. Ωστόσο, η φάση δεν είναι απλώς τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά ερμηνευτική κατασκευή που αντικατοπτρίζει τις θεωρητικές επιλογές και τις προϋποθέσεις του ερευνητή[7].
Η Παπαθανασίου (2017) σημειώνει ότι, στην πράξη, η φάση αποτελεί «ανασύνθεση» του παρελθόντος, καθώς συνδυάζει στρωματογραφικές, τυπολογικές και λειτουργικές πληροφορίες[8]. Η διαδικασία αυτή απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής μεθοδολογίας και αρχαιολογικής κρίσης[9].
Η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων
Η μεθοδολογία της διαμόρφωσης φάσεων περιλαμβάνει σειρά βημάτων, τα οποία ξεκινούν κατά την ανασκαφή και ολοκληρώνονται στη φάση της μεταανασκαφικής ανάλυσης[10].
Καταγραφή των αρχαιολογικών πλαισίων
Κάθε στρωματογραφική ενότητα τεκμηριώνεται λεπτομερώς, περιλαμβάνοντας μορφολογικά, υλικά και συσχετιστικά στοιχεία[11]. Δόμηση της στρωματογραφικής μήτρας (Harris Matrix). Οι σχέσεις υπέρθεσης αποδίδονται σε διάγραμμα, ώστε να αποκαλυφθεί η αλληλουχία των γεγονότων[12].
Ομαδοποίηση σε φάσεις
Οι ενότητες που φαίνεται να ανήκουν στην ίδια χρονική ή λειτουργική περίοδο συνδυάζονται[13].
Έλεγχος και αναθεώρηση
Η διαδικασία είναι επαναληπτική· νέες πληροφορίες (π.χ. ραδιοχρονολογήσεις ή τυπολογικά δεδομένα) μπορούν να οδηγήσουν σε αναπροσαρμογή των φάσεων[14].
Ο Βαβυλωνίδης (2014) επισημαίνει ότι στις αστικές ανασκαφές, όπως εκείνες της Θεσσαλονίκης, η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων αποκτά μεγαλύτερη πολυπλοκότητα λόγω της συχνής ανακατάληψης των ίδιων χώρων[15]. Στις περιπτώσεις αυτές, τα όρια των φάσεων συχνά τέμνονται, καθιστώντας απαραίτητη την ενσωμάτωση αρχιτεκτονικών και κεραμεικών δεδομένων στην ανάλυση[16].
Σχέση της φάσης με άλλες έννοιες
Η φάση διαφοροποιείται από την περίοδο και την υποφάση. Η περίοδος είναι ευρύτερη ιστορική κατηγορία, που καλύπτει μεγάλο χρονικό εύρος και χαρακτηρίζεται από κοινά πολιτισμικά στοιχεία[17][6]. Μια περίοδος μπορεί να περιλαμβάνει πολλές φάσεις, ενώ κάθε φάση ενδέχεται να υποδιαιρείται σε υποφάσεις ανάλογα με τη λεπτομέρεια της ανάλυσης[18][7], όπως σε πολυεπίπεδες αλληλουχίες[19].
Η Παπαθανασίου (2017) τονίζει ότι η διάκριση αυτών των όρων δεν είναι μόνο ορολογική, αλλά ουσιαστική για τη χρονολογική ακρίβεια των ανασκαφών[20]. Στην ελληνική πρακτική, για παράδειγμα, μια «φάση κατοίκησης» μπορεί να περιλαμβάνει υποφάσεις που αντιστοιχούν σε μετατροπές των κτισμάτων ή σε διαφορετικές χρήσεις του ίδιου χώρου[21], ενσωματώνοντας ισοτοπική ανάλυση[22].
H Μέι (2019) υποστηρίζει ότι η φάση λειτουργεί ως ενδιάμεση έννοια μεταξύ του φυσικού χρόνου και του πολιτισμικού χρόνου[23]. Μέσω αυτής, ο αρχαιολόγος συνδέει τις φυσικές διαδικασίες απόθεσης με τις κοινωνικές πράξεις που δημιούργησαν το αρχαιολογικό αρχείο[24], βελτιώνοντας μοντέλα όπως το Μπεϊζιανό[25].
Ερμηνευτική διάσταση και υποκειμενικότητα
Η διαδικασία διαμόρφωσης εμπεριέχει αναπόφευκτα ένα βαθμό υποκειμενικότητας. Η επιλογή των κριτηρίων με τα οποία ορίζονται οι φάσεις –αν βασίζονται κυρίως σε στρωματογραφικά, τυπολογικά ή λειτουργικά δεδομένα– εξαρτάται από την εμπειρία και την προσέγγιση του ερευνητή[26][8]. Η Καραδήμου‐Γερόλυμπου (2010) παρατηρεί ότι η φάση δεν είναι μόνο χρονική ενότητα, αλλά και κοινωνικό κατασκεύασμα, καθώς αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος μελετητής αντιλαμβάνεται τις μεταβολές του παρελθόντος[27]. Αυτή η ερμηνευτική διάσταση καθιστά τη φάση εργαλείο σύνδεσης μεταξύ επιστημονικής παρατήρησης και ιστορικής αφήγησης[28], ιδιαίτερα σε αστικά πλαίσια όπως η Θεσσαλονίκη[29].
Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται[30]. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη[31], απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση[32].
Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις
Οι νέες τεχνολογίες έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και GIS επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της [[στρωματογραφία[[ς και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώρο[33]. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά[34], βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων[35].
Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεων[36][10].
Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων[37]. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσια[38], ενσωματώνοντας τη μικρομορφολογική ανάλυση[39].
Παραπομπές
- ↑ Harris 1989, 106.
- ↑ Harris 1989, 30.
- ↑ Harris 1989, 106.
- ↑ Harris 1989, 34.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
- ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
- ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
- ↑ Harris 1989, 108.
- ↑ Harris 1989, 111.
- ↑ Harris 1989, 34.
- ↑ Harris 1989, 106.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Evangelidis 2014, 340.
- ↑ Evangelidis 2014, 342.
- ↑ Harris 1989, 66.
- ↑ Harris 1989, 68.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
- ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
- ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
- ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
- ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
- ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
- ↑ Evangelidis 2014, 342.
- ↑ Evangelidis 2014, 345.
- ↑ Evangelidis 2022, 50.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
- ↑ Evangelidis 2022, 45.
- ↑ Andreaki and Barceló 2025, 51.
- ↑ Andreaki and Barceló 2025, 51.
- ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
