Φάση (αρχαιολογία): Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων

Από archaeology
Πήδηση στην πλοήγησηΠήδηση στην αναζήτηση
← Παλαιότερη επεξεργασία
ΟπτικήΚώδικας wiki
Koupaloglou (συζήτηση | συνεισφορές)
329 επεξεργασίες
Koupaloglou (συζήτηση | συνεισφορές)
329 επεξεργασίες
 
(2 ενδιάμεσες αναθεωρήσεις από τον ίδιο χρήστη δεν εμφανίζεται)
Γραμμή 1: Γραμμή 1:
[[File:Phase.001.png|thumb|Ακολουθία τριών φάσεων]]
[[File:Phase.001.png|thumb|Ακολουθία τριών φάσεων]]
Η '''φάση''' στην αρχαιολογία (phase) είναι εργαλείο για την κατανόηση του χρόνου και της αλληλουχίας των γεγονότων, που αποτελεί και έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της [[αρχαιολογία|αρχαιολογικής επιστήμης]]. Η φάση περιγράφει μια συγκεκριμένη χρονική ενότητα στη ζωή ενός [[αρχαιολογικός χώρος|αρχαιολογικού χώρου]] και προκύπτει από την ομαδοποίηση στρωματογραφικών ενοτήτων (contexts) που σχετίζονται λειτουργικά και χρονολογικά, προσφέροντας ένα ερμηνευτικό «στιγμιότυπο» της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρελθόν<ref>Harris 1989, 106.</ref>.
Η '''φάση''' στην αρχαιολογία (phase) είναι εργαλείο για την κατανόηση του χρόνου και της αλληλουχίας των γεγονότων, που αποτελεί και έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της [[Αρχαιολογία|αρχαιολογικής επιστήμης]]. Η φάση περιγράφει μια συγκεκριμένη χρονική ενότητα στη ζωή ενός [[Αρχαιολογικός χώρος|αρχαιολογικού χώρου]] και προκύπτει από την ομαδοποίηση στρωματογραφικών ενοτήτων (contexts) που σχετίζονται λειτουργικά και χρονολογικά, προσφέροντας ένα ερμηνευτικό «στιγμιότυπο» της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρελθόν<ref>Harris 1989, 106.</ref>.


==Θεωρητικό πλαίσιο==
==Θεωρητικό πλαίσιο==
Η έννοια της φάσης στηρίζεται στη [[αρχαιολογική στρωματογραφία|στρωματογραφική]] αρχή της υπέρθεσης, σύμφωνα με την οποία κάθε στρώμα αποτίθεται επάνω σε παλαιότερο, δημιουργώντας μια φυσική και χρονική αλληλουχία<ref>Harris 1989, 30.</ref>. Στο πλαίσιο αυτό, η φάση ορίζεται ως ένα σύνολο στρωματογραφικών ενοτήτων που είναι σύγχρονες ή λειτουργικά συνδεδεμένες<ref>Harris 1989, 106.</ref>. Ο Έντουαρντ Χάρις (1989) εισήγαγε το διάγραμμα [[Μήτρα Χάρις]] (Harris Matrix) ως μέσο απεικόνισης των σχέσεων αυτών, καθιερώνοντας μια τυποποιημένη μέθοδο διαμόρφωσης φάσεων που χρησιμοποιείται διεθνώς<ref>Harris 1989, 34.</ref>.
Η έννοια της φάσης στηρίζεται στη [[Αρχαιολογική στρωματογραφία|στρωματογραφική]] αρχή της υπέρθεσης, σύμφωνα με την οποία κάθε στρώμα αποτίθεται επάνω σε παλαιότερο, δημιουργώντας μια φυσική και χρονική αλληλουχία<ref>Harris 1989, 30.</ref>. Στο πλαίσιο αυτό, η φάση ορίζεται ως ένα σύνολο στρωματογραφικών ενοτήτων που είναι σύγχρονες ή λειτουργικά συνδεδεμένες<ref>Harris 1989, 106.</ref>. Ο Έντουαρντ Χάρις (1989) εισήγαγε το διάγραμμα [[Μήτρα Χάρις]] (Harris Matrix) ως μέσο απεικόνισης των σχέσεων αυτών, καθιερώνοντας μια τυποποιημένη μέθοδο διαμόρφωσης φάσεων που χρησιμοποιείται διεθνώς<ref>Harris 1989, 34.</ref>.


Η Μέι (2019) επισημαίνει ότι η φάση αποτελεί αναγκαίο βήμα ανάμεσα στη στρωματογραφική καταγραφή και τη χρονολογική ερμηνεία<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Μέσω της ομαδοποίησης [[αρχαιολογικό πλαίσιο|αρχαιολογικών πλαισίων]] σε φάσεις, ο αρχαιολόγος επιχειρεί να μετατρέψει τα ακατέργαστα δεδομένα σε ιστορική αφήγηση<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Ωστόσο, η φάση δεν είναι απλώς τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά ερμηνευτική κατασκευή που αντικατοπτρίζει τις θεωρητικές επιλογές και τις προϋποθέσεις του ερευνητή<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>.
Η Μέι (2019) επισημαίνει ότι η φάση αποτελεί αναγκαίο βήμα ανάμεσα στη στρωματογραφική καταγραφή και τη χρονολογική ερμηνεία<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Μέσω της ομαδοποίησης [[Αρχαιολογικό πλαίσιο|αρχαιολογικών πλαισίων]] σε φάσεις, ο αρχαιολόγος επιχειρεί να μετατρέψει τα ακατέργαστα δεδομένα σε ιστορική αφήγηση<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Ωστόσο, η φάση δεν είναι απλώς τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά ερμηνευτική κατασκευή που αντικατοπτρίζει τις θεωρητικές επιλογές και τις προϋποθέσεις του ερευνητή<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>.


Η Παπαθανασίου (2017) σημειώνει ότι, στην πράξη, η φάση αποτελεί «ανασύνθεση» του παρελθόντος, καθώς συνδυάζει στρωματογραφικές, [[τυπολογία (αρχαιολογία)|τυπολογικές]] και λειτουργικές πληροφορίες<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>. Η διαδικασία αυτή απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής μεθοδολογίας και αρχαιολογικής κρίσης<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>.
Η Παπαθανασίου (2017) σημειώνει ότι, στην πράξη, η φάση αποτελεί «ανασύνθεση» του παρελθόντος, καθώς συνδυάζει στρωματογραφικές, [[Τυπολογία (αρχαιολογία)|τυπολογικές]] και λειτουργικές πληροφορίες<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>. Η διαδικασία αυτή απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής μεθοδολογίας και αρχαιολογικής κρίσης<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>.


==Η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων==
==Η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων==
Η μεθοδολογία της διαμόρφωσης φάσεων περιλαμβάνει σειρά βημάτων, τα οποία ξεκινούν κατά την [[ανασκαφή (αρχαιολογία)|ανασκαφή]] και ολοκληρώνονται στη φάση της [[μετανασκαφική ανάλυση|μεταανασκαφικής ανάλυσης]]<ref>Harris 1989, 108.</ref>.
Η μεθοδολογία της διαμόρφωσης φάσεων περιλαμβάνει σειρά βημάτων, τα οποία ξεκινούν κατά την [[Ανασκαφή (αρχαιολογία)|ανασκαφή]] και ολοκληρώνονται στη φάση της [[Μετανασκαφική ανάλυση|μεταανασκαφικής ανάλυσης]]<ref>Harris 1989, 108.</ref>.


===Καταγραφή των αρχαιολογικών πλαισίων===  
===Καταγραφή των αρχαιολογικών πλαισίων===  
Γραμμή 20: Γραμμή 20:


===Έλεγχος και αναθεώρηση===  
===Έλεγχος και αναθεώρηση===  
Η διαδικασία είναι επαναληπτική· νέες πληροφορίες (π.χ. [[ραδιοχρονολόγηση|ραδιοχρονολογήσεις]] ή τυπολογικά δεδομένα) μπορούν να οδηγήσουν σε αναπροσαρμογή των φάσεων<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.
Η διαδικασία είναι επαναληπτική· νέες πληροφορίες (π.χ. [[Ραδιοχρονολόγηση|ραδιοχρονολογήσεις]] ή τυπολογικά δεδομένα) μπορούν να οδηγήσουν σε αναπροσαρμογή των φάσεων<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.


Ο Βαβυλωνίδης (2014) επισημαίνει ότι στις [[αστική αρχαιολογία|αστικές ανασκαφές]], όπως εκείνες της Θεσσαλονίκης, η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων αποκτά μεγαλύτερη πολυπλοκότητα λόγω της συχνής ανακατάληψης των ίδιων χώρων<ref>Evangelidis 2014, 340.</ref>. Στις περιπτώσεις αυτές, τα όρια των φάσεων συχνά τέμνονται, καθιστώντας απαραίτητη την ενσωμάτωση [[αρχιτεκτονική|αρχιτεκτονικών]] και [[κεραμεική|κεραμεικών]] δεδομένων στην ανάλυση<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>.
Ο Βαβυλωνίδης (2014) επισημαίνει ότι στις [[Αστική αρχαιολογία|αστικές ανασκαφές]], όπως εκείνες της Θεσσαλονίκης, η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων αποκτά μεγαλύτερη πολυπλοκότητα λόγω της συχνής ανακατάληψης των ίδιων χώρων<ref>Evangelidis 2014, 340.</ref>. Στις περιπτώσεις αυτές, τα όρια των φάσεων συχνά τέμνονται, καθιστώντας απαραίτητη την ενσωμάτωση [[Αρχιτεκτονική|αρχιτεκτονικών]] και [[Κεραμεική|κεραμεικών]] δεδομένων στην ανάλυση<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>.


==Σχέση της φάσης με άλλες έννοιες==
==Σχέση της φάσης με άλλες έννοιες==
Γραμμή 29: Γραμμή 29:
Η Παπαθανασίου (2017) τονίζει ότι η διάκριση αυτών των όρων δεν είναι μόνο ορολογική, αλλά ουσιαστική για τη χρονολογική ακρίβεια των ανασκαφών<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>. Στην ελληνική πρακτική, για παράδειγμα, μια «φάση κατοίκησης» μπορεί να περιλαμβάνει υποφάσεις που αντιστοιχούν σε μετατροπές των κτισμάτων ή σε διαφορετικές χρήσεις του ίδιου χώρου<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>, ενσωματώνοντας ισοτοπική ανάλυση<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>.
Η Παπαθανασίου (2017) τονίζει ότι η διάκριση αυτών των όρων δεν είναι μόνο ορολογική, αλλά ουσιαστική για τη χρονολογική ακρίβεια των ανασκαφών<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>. Στην ελληνική πρακτική, για παράδειγμα, μια «φάση κατοίκησης» μπορεί να περιλαμβάνει υποφάσεις που αντιστοιχούν σε μετατροπές των κτισμάτων ή σε διαφορετικές χρήσεις του ίδιου χώρου<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>, ενσωματώνοντας ισοτοπική ανάλυση<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>.


H Μέι (2019) υποστηρίζει ότι η φάση λειτουργεί ως ενδιάμεση έννοια μεταξύ του φυσικού χρόνου και του [[πολιτισμός|πολιτισμικού]] χρόνου<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Μέσω αυτής, ο αρχαιολόγος συνδέει τις φυσικές διαδικασίες απόθεσης με τις κοινωνικές πράξεις που δημιούργησαν το [[αρχαιολογικό αρχείο]]<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>, βελτιώνοντας μοντέλα όπως το Μπεϊζιανό<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.
H Μέι (2019) υποστηρίζει ότι η φάση λειτουργεί ως ενδιάμεση έννοια μεταξύ του φυσικού χρόνου και του [[Πολιτισμός|πολιτισμικού]] χρόνου<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Μέσω αυτής, ο αρχαιολόγος συνδέει τις φυσικές διαδικασίες απόθεσης με τις κοινωνικές πράξεις που δημιούργησαν το [[αρχαιολογικό αρχείο]]<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>, βελτιώνοντας μοντέλα όπως το Μπεϊζιανό<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.


==Ερμηνευτική διάσταση και υποκειμενικότητα==
==Ερμηνευτική διάσταση και υποκειμενικότητα==
Γραμμή 37: Γραμμή 37:
Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη<ref>Evangelidis 2014, 345.</ref>, απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση<ref>Evangelidis 2022, 50.</ref>.
Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται<ref>Evangelidis 2014, 342.</ref>. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη<ref>Evangelidis 2014, 345.</ref>, απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση<ref>Evangelidis 2022, 50.</ref>.
==Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις==
==Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις==
Οι νέες [[τεχνολογία|τεχνολογίες]] έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και [[GIS]] επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της [[στρωματογραφία[[ς και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώρο<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>, βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.
Οι νέες [[Τεχνολογία|τεχνολογίες]] έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και [[GIS]] επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της [[στρωματογραφία[[ς και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώρο<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>, βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.


Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεων<ref>Evangelidis 2022, 45.</ref>[10].
Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεων<ref>Evangelidis 2022, 45.</ref>.


Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσια<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>, ενσωματώνοντας τη μικρομορφολογική ανάλυση<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>.
Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσια<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>, ενσωματώνοντας τη μικρομορφολογική ανάλυση<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>.
==Παραδείγματα από την ελληνική αρχαιολογία==
Η πρακτική εφαρμογή της έννοιας της φάσης φαίνεται καθαρά στις ανασκαφές της Θεσσαλονίκης και των Μυκηνών. Στη Θεσσαλονίκη, οι φάσεις της αγοράς και των οδικών αξόνων έχουν αναγνωριστεί με βάση τις αλλαγές στη χρήση του χώρου και τις διαδοχικές κατασκευές<ref>Evangelidis 2014, 340.</ref>[12], αποκαλύπτοντας ρωμαϊκές και βυζαντινές μεταβολές<ref>Evangelidis 2022, 45.</ref>. Στις Μυκήνες, η ανάλυση των φάσεων ανοικοδόμησης του ανακτόρου έχει αποκαλύψει τη χρονική ακολουθία [[πολιτική|πολιτικών]] και [[Κοινωνία|κοινωνικών]] μετασχηματισμών<ref>Hope Simpson 1965, 45.</ref>, με έμφαση σε μυκηναϊκές περιόδους<ref>Hope Simpson 1965, 50.</ref>.
Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η φάση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη στρωματογραφία και την ιστορική ερμηνεία, επιτρέποντας στον ερευνητή να αποδώσει νόημα στα [[αρχαιολογική μαρτυρία|αρχαιολογικά δεδομένα]] μέσα από τη διαδοχή χρήσεων και μεταβολών<ref>Harris 1989, 108.</ref>, ιδιαίτερα σε ελληνικά πλαίσια<ref>Evangelidis 2022, 50.</ref>.
==Κριτικές και περιορισμοί==
Παρά τη χρησιμότητά της, η έννοια της φάσης έχει δεχθεί κριτική για την εγγενή της απλοποίηση της αρχαιολογικής πραγματικότητας. Ο Roskams (2001) σημειώνει ότι η διαδικασία αναγνώρισης και διαμόρφωσης φάσεων τείνει να επιβάλει διακριτά όρια σε φαινόμενα που στην πραγματικότητα είναι συνεχόμενα<ref>Roskams 2001, 250.</ref>, ιδιαίτερα σε σύνθετα αστικά στρώματα<ref>Roskams 2001, 255.</ref>. Παρομοίως, οι Andreaki και Barceló (2024) θεωρούν ότι η γραμμική απεικόνιση του χρόνου σε διαδοχικές φάσεις δεν αποδίδει πλήρως την πολυπλοκότητα των αποθετικών διαδικασιών<ref>Andreaki and Barceló 2025, 52.</ref>, προτείνοντας βιογραφικές προσεγγίσεις<ref>Andreaki and Barceló 2025, 51.</ref>.
Η Παπαθανασίου (2017) υπογραμμίζει πως η επιτυχία της διαμόρφωσης φάσεων εξαρτάται από την ποιότητα της καταγραφής και τη σαφήνεια των στρωματογραφικών σχέσεων<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>. Όταν αυτά τα στοιχεία είναι ελλιπή, οι φάσεις παραμένουν υποθετικές και αβέβαιες<ref>Papathanasiou et al. 2017, n.p.</ref>, απαιτώντας καλύτερη τεκμηρίωση<ref>Alvey et al. 2020, n.p.</ref>.


==Παραπομπές==
==Παραπομπές==
<references/>
<references/>
==Βιβλιογραφία==
*Harris, E. C. 1989. ''Principles of Archaeological Stratigraphy''. 2nd ed. London: Academic Press. https://harrismatrix.com/wp-content/uploads/2019/01/Principles_of_Archaeological_Stratigraphy.-2nd-edition.pdf
*Andreaki, V. and Barceló, J. A. 2025. The stratigraphic biography of an archaeological site. Timing depositional events. ''Journal of Archaeological Science'' 166:105986. https://www.researchgate.net/publication/387193218_The_stratigraphic_biography_of_an_archaeological_site_Timing_depositional_events
*Alvey, B. et al. 2020. The Matrix: Connecting Time and Space in Archaeological Stratigraphic Records and Archives. ''Internet Archaeology'' 55. https://intarch.ac.uk/journal/issue55/8/index.html
*Roskams, S. 2001. ''Excavation''. Cambridge: Cambridge University Press. https://archive.org/details/excavation0000rosk
*Papathanasiou, A. et al. (eds.). 2017. Archaeodiet in the Greek World: Dietary Reconstruction from Stable Isotope Analysis. ''American Journal of Archaeology'' 121(4). https://ajaonline.org/toc/1214/
*Evangelidis, V. 2014. Agoras and Fora: Developments in the Central Public Space of the Cities of Greece during the Roman Period. ''Annual of the British School at Athens'' 109:335-356. (Open access via institutional access; partial at https://www.cambridge.org/core/journals/annual-of-the-british-school-at-athens)
*Evangelidis, V. 2022. ''The Archaeology of Roman Macedonia''. Oxford: Oxbow Books. https://ia600107.us.archive.org/1/items/vassilis-evangelidis-the-archaeology-of-roman-macedonia-urban-and-rural-environments-2022/Vassilis%20Evangelidis%20-%20The%20archaeology%20of%20Roman%20Macedonia%20_%20urban%20and%20rural%20environments%20%282022%29.pdf
*Hope Simpson, R. 1965. ''A Gazetteer and Atlas of Mycenaean Sites''. London: University of London. https://www.aegeussociety.org/wp-content/uploads/2022/04/Hope-Simpson-1965-Mycenaean.pdf
*Karadimou-Gerolympou, A. 2010. ''The Reconstruction of Thessaloniki after the Fire of 1917''. Thessaloniki: University Studio Press. (Referenced in open sources; see https://www.cambridge.org/core/journals/urban-history/article/supplying-the-city-of-ioannina-with-modern-waters-19131940-the-modern-infrastructural-ideal-in-a-midsize-greek-town/AEBC7C0E841C09C36BA5B8AA0C94F7EB)


[[Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι]]
[[Κατηγορία:Αρχαιολογικές μέθοδοι]]

Τελευταία αναθεώρηση της 17:11, 11 Νοεμβρίου 2025

Ακολουθία τριών φάσεων

Η φάση στην αρχαιολογία (phase) είναι εργαλείο για την κατανόηση του χρόνου και της αλληλουχίας των γεγονότων, που αποτελεί και έναν από τους θεμελιώδεις στόχους της αρχαιολογικής επιστήμης. Η φάση περιγράφει μια συγκεκριμένη χρονική ενότητα στη ζωή ενός αρχαιολογικού χώρου και προκύπτει από την ομαδοποίηση στρωματογραφικών ενοτήτων (contexts) που σχετίζονται λειτουργικά και χρονολογικά, προσφέροντας ένα ερμηνευτικό «στιγμιότυπο» της ανθρώπινης δραστηριότητας στο παρελθόν[1].

Θεωρητικό πλαίσιο

Η έννοια της φάσης στηρίζεται στη στρωματογραφική αρχή της υπέρθεσης, σύμφωνα με την οποία κάθε στρώμα αποτίθεται επάνω σε παλαιότερο, δημιουργώντας μια φυσική και χρονική αλληλουχία[2]. Στο πλαίσιο αυτό, η φάση ορίζεται ως ένα σύνολο στρωματογραφικών ενοτήτων που είναι σύγχρονες ή λειτουργικά συνδεδεμένες[3]. Ο Έντουαρντ Χάρις (1989) εισήγαγε το διάγραμμα Μήτρα Χάρις (Harris Matrix) ως μέσο απεικόνισης των σχέσεων αυτών, καθιερώνοντας μια τυποποιημένη μέθοδο διαμόρφωσης φάσεων που χρησιμοποιείται διεθνώς[4].

Η Μέι (2019) επισημαίνει ότι η φάση αποτελεί αναγκαίο βήμα ανάμεσα στη στρωματογραφική καταγραφή και τη χρονολογική ερμηνεία[5]. Μέσω της ομαδοποίησης αρχαιολογικών πλαισίων σε φάσεις, ο αρχαιολόγος επιχειρεί να μετατρέψει τα ακατέργαστα δεδομένα σε ιστορική αφήγηση[6]. Ωστόσο, η φάση δεν είναι απλώς τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά ερμηνευτική κατασκευή που αντικατοπτρίζει τις θεωρητικές επιλογές και τις προϋποθέσεις του ερευνητή[7].

Η Παπαθανασίου (2017) σημειώνει ότι, στην πράξη, η φάση αποτελεί «ανασύνθεση» του παρελθόντος, καθώς συνδυάζει στρωματογραφικές, τυπολογικές και λειτουργικές πληροφορίες[8]. Η διαδικασία αυτή απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής μεθοδολογίας και αρχαιολογικής κρίσης[9].

Η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων

Η μεθοδολογία της διαμόρφωσης φάσεων περιλαμβάνει σειρά βημάτων, τα οποία ξεκινούν κατά την ανασκαφή και ολοκληρώνονται στη φάση της μεταανασκαφικής ανάλυσης[10].

Καταγραφή των αρχαιολογικών πλαισίων

Κάθε στρωματογραφική ενότητα τεκμηριώνεται λεπτομερώς, περιλαμβάνοντας μορφολογικά, υλικά και συσχετιστικά στοιχεία[11]. Δόμηση της στρωματογραφικής μήτρας (Harris Matrix). Οι σχέσεις υπέρθεσης αποδίδονται σε διάγραμμα, ώστε να αποκαλυφθεί η αλληλουχία των γεγονότων[12].

Ομαδοποίηση σε φάσεις

Οι ενότητες που φαίνεται να ανήκουν στην ίδια χρονική ή λειτουργική περίοδο συνδυάζονται[13].

Έλεγχος και αναθεώρηση

Η διαδικασία είναι επαναληπτική· νέες πληροφορίες (π.χ. ραδιοχρονολογήσεις ή τυπολογικά δεδομένα) μπορούν να οδηγήσουν σε αναπροσαρμογή των φάσεων[14].

Ο Βαβυλωνίδης (2014) επισημαίνει ότι στις αστικές ανασκαφές, όπως εκείνες της Θεσσαλονίκης, η διαδικασία διαμόρφωσης φάσεων αποκτά μεγαλύτερη πολυπλοκότητα λόγω της συχνής ανακατάληψης των ίδιων χώρων[15]. Στις περιπτώσεις αυτές, τα όρια των φάσεων συχνά τέμνονται, καθιστώντας απαραίτητη την ενσωμάτωση αρχιτεκτονικών και κεραμεικών δεδομένων στην ανάλυση[16].

Σχέση της φάσης με άλλες έννοιες

Η φάση διαφοροποιείται από την περίοδο και την υποφάση. Η περίοδος είναι ευρύτερη ιστορική κατηγορία, που καλύπτει μεγάλο χρονικό εύρος και χαρακτηρίζεται από κοινά πολιτισμικά στοιχεία[17][6]. Μια περίοδος μπορεί να περιλαμβάνει πολλές φάσεις, ενώ κάθε φάση ενδέχεται να υποδιαιρείται σε υποφάσεις ανάλογα με τη λεπτομέρεια της ανάλυσης[18][7], όπως σε πολυεπίπεδες αλληλουχίες[19].

Η Παπαθανασίου (2017) τονίζει ότι η διάκριση αυτών των όρων δεν είναι μόνο ορολογική, αλλά ουσιαστική για τη χρονολογική ακρίβεια των ανασκαφών[20]. Στην ελληνική πρακτική, για παράδειγμα, μια «φάση κατοίκησης» μπορεί να περιλαμβάνει υποφάσεις που αντιστοιχούν σε μετατροπές των κτισμάτων ή σε διαφορετικές χρήσεις του ίδιου χώρου[21], ενσωματώνοντας ισοτοπική ανάλυση[22].

H Μέι (2019) υποστηρίζει ότι η φάση λειτουργεί ως ενδιάμεση έννοια μεταξύ του φυσικού χρόνου και του πολιτισμικού χρόνου[23]. Μέσω αυτής, ο αρχαιολόγος συνδέει τις φυσικές διαδικασίες απόθεσης με τις κοινωνικές πράξεις που δημιούργησαν το αρχαιολογικό αρχείο[24], βελτιώνοντας μοντέλα όπως το Μπεϊζιανό[25].

Ερμηνευτική διάσταση και υποκειμενικότητα

Η διαδικασία διαμόρφωσης εμπεριέχει αναπόφευκτα ένα βαθμό υποκειμενικότητας. Η επιλογή των κριτηρίων με τα οποία ορίζονται οι φάσεις –αν βασίζονται κυρίως σε στρωματογραφικά, τυπολογικά ή λειτουργικά δεδομένα– εξαρτάται από την εμπειρία και την προσέγγιση του ερευνητή[26][8]. Η Καραδήμου‐Γερόλυμπου (2010) παρατηρεί ότι η φάση δεν είναι μόνο χρονική ενότητα, αλλά και κοινωνικό κατασκεύασμα, καθώς αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος μελετητής αντιλαμβάνεται τις μεταβολές του παρελθόντος[27]. Αυτή η ερμηνευτική διάσταση καθιστά τη φάση εργαλείο σύνδεσης μεταξύ επιστημονικής παρατήρησης και ιστορικής αφήγησης[28], ιδιαίτερα σε αστικά πλαίσια όπως η Θεσσαλονίκη[29].

Ο Βαβυλωνίδης (2014) τονίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι φάσεις δεν είναι σαφώς διαχωρισμένες, αλλά επικαλύπτονται[30]. Αυτό ισχύει κυρίως σε αστικά αρχαιολογικά περιβάλλοντα με συνεχείς μετασκευές, όπου η καθαρή στρωματογραφική διαδοχή είναι δυσδιάκριτη[31], απαιτώντας ολοκληρωμένη ανάλυση[32].

Σύγχρονες τεχνολογικές και θεωρητικές προσεγγίσεις

Οι νέες τεχνολογίες έχουν μεταμορφώσει τη μελέτη των φάσεων. Η χρήση τρισδιάστατης τεκμηρίωσης και GIS επιτρέπει την ακριβή αποτύπωση της [[στρωματογραφία[[ς και την οπτικοποίηση των φάσεων στον χώρο[33]. Με την ενσωμάτωση χρονολογικών δεδομένων, τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν την ανάπτυξη τετραδιάστατων μοντέλων (3D + χρόνος), στα οποία η φάση απεικονίζεται δυναμικά[34], βελτιώνοντας την επαναχρησιμοποίηση δεδομένων[35].

Στην ελληνική αρχαιολογία, η εφαρμογή τέτοιων τεχνικών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής, όπως οι ανασκαφές του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου η ψηφιακή αποτύπωση επιτρέπει τη σύνθεση εκατοντάδων επιμέρους φάσεων[36].

Οι Andreaki και Barceló προτείνουν το μοντέλο της «στρωματογραφικής βιογραφίας», σύμφωνα με το οποίο οι φάσεις δεν είναι στατικές χρονικές τομές, αλλά αποτελέσματα αλληλουχιών αποθετικών γεγονότων[37]. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυναμική διάσταση του αρχαιολογικού χρόνου και προσφέρει πιο ευέλικτα ερμηνευτικά πλαίσια[38], ενσωματώνοντας τη μικρομορφολογική ανάλυση[39].

Παραδείγματα από την ελληνική αρχαιολογία

Η πρακτική εφαρμογή της έννοιας της φάσης φαίνεται καθαρά στις ανασκαφές της Θεσσαλονίκης και των Μυκηνών. Στη Θεσσαλονίκη, οι φάσεις της αγοράς και των οδικών αξόνων έχουν αναγνωριστεί με βάση τις αλλαγές στη χρήση του χώρου και τις διαδοχικές κατασκευές[40][12], αποκαλύπτοντας ρωμαϊκές και βυζαντινές μεταβολές[41]. Στις Μυκήνες, η ανάλυση των φάσεων ανοικοδόμησης του ανακτόρου έχει αποκαλύψει τη χρονική ακολουθία πολιτικών και κοινωνικών μετασχηματισμών[42], με έμφαση σε μυκηναϊκές περιόδους[43].

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η φάση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη στρωματογραφία και την ιστορική ερμηνεία, επιτρέποντας στον ερευνητή να αποδώσει νόημα στα αρχαιολογικά δεδομένα μέσα από τη διαδοχή χρήσεων και μεταβολών[44], ιδιαίτερα σε ελληνικά πλαίσια[45].

Κριτικές και περιορισμοί

Παρά τη χρησιμότητά της, η έννοια της φάσης έχει δεχθεί κριτική για την εγγενή της απλοποίηση της αρχαιολογικής πραγματικότητας. Ο Roskams (2001) σημειώνει ότι η διαδικασία αναγνώρισης και διαμόρφωσης φάσεων τείνει να επιβάλει διακριτά όρια σε φαινόμενα που στην πραγματικότητα είναι συνεχόμενα[46], ιδιαίτερα σε σύνθετα αστικά στρώματα[47]. Παρομοίως, οι Andreaki και Barceló (2024) θεωρούν ότι η γραμμική απεικόνιση του χρόνου σε διαδοχικές φάσεις δεν αποδίδει πλήρως την πολυπλοκότητα των αποθετικών διαδικασιών[48], προτείνοντας βιογραφικές προσεγγίσεις[49]. Η Παπαθανασίου (2017) υπογραμμίζει πως η επιτυχία της διαμόρφωσης φάσεων εξαρτάται από την ποιότητα της καταγραφής και τη σαφήνεια των στρωματογραφικών σχέσεων[50]. Όταν αυτά τα στοιχεία είναι ελλιπή, οι φάσεις παραμένουν υποθετικές και αβέβαιες[51], απαιτώντας καλύτερη τεκμηρίωση[52].

Παραπομπές

  1. ↑ Harris 1989, 106.
  2. ↑ Harris 1989, 30.
  3. ↑ Harris 1989, 106.
  4. ↑ Harris 1989, 34.
  5. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  6. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  7. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
  8. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  9. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  10. ↑ Harris 1989, 108.
  11. ↑ Harris 1989, 111.
  12. ↑ Harris 1989, 34.
  13. ↑ Harris 1989, 106.
  14. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  15. ↑ Evangelidis 2014, 340.
  16. ↑ Evangelidis 2014, 342.
  17. ↑ Harris 1989, 66.
  18. ↑ Harris 1989, 68.
  19. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  20. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  21. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  22. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  23. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  24. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  25. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  26. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
  27. ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
  28. ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
  29. ↑ Karadimou-Gerolympou 2010, n.p.
  30. ↑ Evangelidis 2014, 342.
  31. ↑ Evangelidis 2014, 345.
  32. ↑ Evangelidis 2022, 50.
  33. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  34. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  35. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.
  36. ↑ Evangelidis 2022, 45.
  37. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 51.
  38. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 51.
  39. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
  40. ↑ Evangelidis 2014, 340.
  41. ↑ Evangelidis 2022, 45.
  42. ↑ Hope Simpson 1965, 45.
  43. ↑ Hope Simpson 1965, 50.
  44. ↑ Harris 1989, 108.
  45. ↑ Evangelidis 2022, 50.
  46. ↑ Roskams 2001, 250.
  47. ↑ Roskams 2001, 255.
  48. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 52.
  49. ↑ Andreaki and Barceló 2025, 51.
  50. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  51. ↑ Papathanasiou et al. 2017, n.p.
  52. ↑ Alvey et al. 2020, n.p.

Βιβλιογραφία

Ανακτήθηκε από «https://archaeology.archive.gr/mediawiki-1.44.0/index.php?title=Φάση_(αρχαιολογία)&oldid=1476»